Dogmatiek

Zesde meedenkblog van dr. G. van den Brink en dr. C. van der Kooi

TheoblogieIn onze vorige blog riepen we op om reactie omtrent de vraag naar de rubriek ‘Om erin te komen’. Daarop kwam heel wat reactie. De vraag naar ideeën in film, toneel, muziek en literatuur is in Nederland nog tamelijk ongebruikelijk en houdt een risico in. Met elke suggestie van literatuuruiting sluit je groepen uit. De Nederlander gaat maar zelden naar toneel, een heel selecte groep gaat naar de opera, meer mensen lezen literatuur en vermoedelijk gaat alleen een bepaalde groep jongeren af en toe naar de film. In delen van de gereformeerde wereld was en is de film eigenlijk iets wat men vermijdt, en vaak om begrijpelijke redenen.

Maar of het ook vol te houden is? In de kerken in Los Angeles wordt ten tijde van de uitreiking van de Oscars voor de mensen in de entertainment industrie gebeden. Waar gebeurt dat in Nederland? Theologie-studenten moeten in elk geval, net als alle andere studenten die die naam student waard zijn, lezen, kijken en zich oriënteren. De ethische theologie blonk uit in kennis van de moderne romancultuur. Bij de reacties die we kregen zaten voor ons bruikbare reacties. De suggestie om naar de bestseller Exodus te verwijzen (zowel boek als film) bij het hoofdstuk over Israël nemen we dankbaar over. Babettes feast hadden we al. Het idee van The matrix hadden we al overwogen, maar we vonden die keus ook heel problematisch. De film is ingewikkeld en werkt met de grotvergelijking. In heel veel films wordt trouwens gewerkt met een soort verlosserfiguur en met de localisering van het kwaad in een bepaalde partij. De toeschouwer is dan ook blij wanneer het met die kwade partij fout afloopt. Voor ons viel ook As it is in heaven af. Heel mooie film, met inderdaad talloze motieven, zelfs zou men kunnen zeggen dat de gezamenlijke oefening van het zingen, of liever stemgebruik in die film, associaties met zich mee brengt van het werk van de Heilige Geest. De film eindigt met een soort tongentaal, die wordt begonnen doordat de verschoppeling in de film zijn eigen geluid inzet, en ieder doet mee. Dat is inderdaad ‘as it is in heaven’. Iets wat groter is dan ons allen, Gods liefde, vergeving, schoonheid en dat allemaal in één pakket, valt over de mensen heen. De film heeft verder echter een nogal esoterische ondertoon en valt daarom af.

Bruce Almightybij de godsleer, ja, een komische film, met een serieuze ondertoon, waarin de triniteit en Gods almacht op bepaalde manier in beeld komt. Waarschijnlijk een goed idee. Wij hebben nu bij het hoofdstuk over  openbaring verwezen naar de film Jeanne d’Arc, van Roger Bresson. Al een oudere film, maar door de indirectheid waarmee Gods tegenwoordigheid binnenkomt heel geschikt. We horen het bezwaar al: Wie kent die film nog? Ja, je moet even je best doen om hem te vinden. Bij Israël plaatsen we verder een literatuurverwijzing, naar Chaim Potok en Abel Herzberg.

We volgen uiteraard ook de reacties op de reacties. In reactie op de vraag naar het spreken van de kerk hebben we wat we al hadden over de vraag naar de plek van de kerk in het publieke domein nog wat aangezet en nader uitgewerkt. Daar was zo te merken aan de reacties wel behoefte aan. Een ander punt dat naar voren kwam was de functie van de dogmatiek.  Naar ons gevoelen is dogmatiek niet alleen prescriptief en descriptief, maar ook oriënterend en soms exploratief. “Lezer’ is erg enthousiast over het werk van collega Bram van de Beek en steekt dat keer op keer niet onder stoelen of banken. Van de Beeks theologie is door de jaren heen bij uitstek exploratief. Hij probeert vaak wat nieuws en daarom blijft het spannend.

Ons boek heeft een ander karakter. Het is bedoeld als leerboek en moet ook gelezen kunnen worden door studenten die thuis weinig of niets hebben meegekregen. Daarmee ligt dan ook onze volgende vraag op tafel: Hoe omvatten we een zo verschillend en uiteenlopend lezerspubliek? Er zijn studenten met een stevige kerkelijke achtergrond die de Bijbel goed kennen, terwijl anderen het verschil tussen de exodus uit Egypte en de terugkeer uit Babylon niet kennen. Weer andere – m.n. oudere – lezers hebben als laatste Berkhof gelezen, en verder misschien een beetje Kuitert bijgehouden. De oudere dogmatieken veronderstelden allemaal een stevige catechese als ondergrond, behalve Wentsel die in zijn dogmatiek met heel veel materiaal zijn lezers bijpraatte. Of moet een dogmatiek als de onze rigoreus kiezen voor de jongere student die weinig meer weet en zich dat ook bewust is? Wat moeten we veronderstellen bij de studenten? Of misschien breder, bij de geïnteresseerde lezer?

Dr. Gijsbert van den Brink
Dr. Kees van der Kooi

Noot van de uitgever
U kunt hieronder een reactie achterlaten. We stellen constructieve reacties zeer op prijs. Onder de inzenders verloten we twee exemplaren van de Christelijke dogmatiek – een inleiding. De komende weken zullen beide auteurs regelmatig een ‘meedenkblog’ plaatsen op Theoblogie naar aanleiding van hun nieuwe uitgave.

11 reacties

  1. 24 april 2012 om 09:47

    Studenten die christelijke scholen bezocht hebben, die naar de kindernevendienst, de tienerdienst en de catechisatie zijn gegaan in een midden-orthodoxe gemeente en die bovendien christelijke scholen hebben bezocht zijn bekend met de verhalende gedeeltes uit de bijbel. De brieven van Paulus en de profeten zijn veel minder bekend. Ze zijn totaal onbekend met de geloofsleer, met het allergrootste deel van de kerkgeschiedenis en met de dogmatiek.
    Ik was ook zo’n student (op de christelijke school na) toen ik aankwam en ik herinner me de colleges van Ernst Beker, die medias in res begon. Ik heb genoten van zijn bevlogenheid, maar heel weinig van hem begrepen in dat eerste jaar. Dat had ik toch liever anders gewild.

  2. lezer
    24 april 2012 om 13:21

    Geachte professoren,

    Fijn dat mijn enthousiasme voor de theologie van Bram van de Beek is overgekomen. Ik hoop dan ook dat ook zijn opvattingen in uw dogmatiek voldoende worden belicht, zodat de student ook met die theologische optie kennis kan maken. Bedankt voor uw fijne reactie.

    U schrijft:
    ”Naar ons gevoelen is dogmatiek niet alleen prescriptief en descriptief, maar ook oriënterend en soms exploratief. “Lezer’ is erg enthousiast over het werk van collega Bram van de Beek en steekt dat keer op keer niet onder stoelen of banken. Van de Beeks theologie is door de jaren heen bij uitstek exploratief. Hij probeert vaak wat nieuws en daarom blijft het spannend”.

    Inderdaad ! Spannend, verfrissend, theologie moet aanzetten tot theologisch nadenken. En je moet er enthousiast van kunnen worden als christen of theoloog. Theologie moet je stimuleren in je denken. Het moet je leren nadenken over God en je ook bewust maken van valkuilen omdat je immers kind bent van je tijd (cultuur). En dat doet Bram van de Beek.

    Ik las onlangs de zes briefwisselingen in de Waarheidsvriend 2006 tussen Roelof Kieskamp en Bram van de Beek. Zeer boeiende discussie. Sommigen vinden theologie saai. Ja, misschien als je theologie in beton is gegoten en je als theoloog of christen alleen maar mag napraten wat je denominatie voorschrijft wat je moét geloven. Dan kan ik me niets saaiers voorstellen, want je ontdekt niets nieuws meer. Je hebt God in handen. Lees dan die briefwisseling eens! Want soms zitten we er gewoon naast wat we dachten dat de waarheid was. En soms kunnen we alleen een paar lijnen trekken, en valt je theologische systeem als een kaartenhuis in elkaar. Zo is het mij in elk geval vergaan.

    Zo’n briefwisseling in een dogmatiek zou volgens mij niet misstaan. Om aan te geven hoe theologische opvattingen verschillende kanten uit kunnen gaan. Met grote gevolgen voor de kerkleden onder het gehoor van een predikant (met een bepaalde theologische ligging) die door een bepaalde prediking gevormd (om soms misvormd) kunnen worden.

    Het kan misschien ook dienen als voorbeeld hoe op grond van theologische verschillen diverse denominaties/modaliteiten (zijn) ontstaan (zoals Bond/Ger.Gem versus Confessioneel). En dat het, hoe jammerlijk die scheidingen ook zijn, wel over belangrijke theologische onderscheidingen gaat.

    met groet.

  3. lezer
    24 april 2012 om 14:06

    Als aanvulling:

    U schrijft:
    ”Van de Beeks theologie is door de jaren heen bij uitstek exploratief. Hij probeert vaak wat nieuws en daarom blijft het spannend”.

    ”Hij probeert vaak wat nieuws”, zou tot misverstaan kunnen leiden. Van de Beek zoekt volgens mij niet zozeer ”iets nieuws” maar wil naspreken wat de schrift en het credo altijd al bedoeld hebben. Hij wil terug naar de bronnen, vooral NT en Vroege Kerk.

    Soms lijkt een standpunt nieuw. Maar dat kan ook komen doordat we zelf (soms ver) afgedwaald zijn van schrift en credo. De nieuwe wijn is dan in feite niets anders dan het herontdekken van de oude wijn. Het nieuwe is dan niet meer dan het afleggen van het verkeerde, cq. het hervormd worden door de vernieuwing van denken.

    Zo mag u mijn reactie ook verstaan. Want als we uitkomen bij Kuitert of Hendrikse of Philipse of Dawkins, dan moeten we ons afvragen of we het dan nog wel hebben over een belijden binnen de kaders van schrift en credo.

    met groet

  4. lezer
    24 april 2012 om 15:33

    U schrijft:

    ‘’Er zijn studenten met een stevige kerkelijke achtergrond die de Bijbel goed kennen, terwijl anderen het verschil tussen de exodus uit Egypte en de terugkeer uit Babylon niet kennen.’’

    ‘’De oudere dogmatieken veronderstelden allemaal een stevige catechese als ondergrond, behalve Wentsel die in zijn dogmatiek met heel veel materiaal zijn lezers bijpraatte. Of moet een dogmatiek als de onze rigoreus kiezen voor de jongere student die weinig meer weet en zich dat ook bewust is? Wat moeten we veronderstellen bij de studenten? Of misschien breder, bij de geïnteresseerde lezer?’’

    Ik schrik hier wel van moet ik zeggen. Wat voor predikanten kan ik t.z.t. op de preekstoel verwachten? Waar leidt de VU voor op? En wat zijn dan de toelatingseisen voor een theologie studie?

    U wilt een dogmatiek voor bachelor studenten schrijven, begreep ik.

    Theologie studenten, waarvan een deel predikant zal worden, moeten voldoende voorkennis bezitten van het OT en NT en de context voor ze starten met een theologie studie. Zonder die kennis zouden studenten niet tot een studie theologie toegelaten mogen worden.

    Je kunt immers ook geen wiskunde gaan studeren als je geen wiskunde in je VWO pakket had. En ook geen arts worden als je niet het juiste pakket of vooropleiding niveau hebt.

    Studenten die niet het verschil weten tussen de exodus uit Egypte en de terugkeer uit Babylon, zouden eerst een voorbereidingscursus moeten gaan doen voordat zij zich kunnen inschrijven voor een theologie studie.

    Het lijkt me belangrijk om toelatingseisen voor een theologische studie te stellen. Voor iemand die theologie gaat studeren verwacht ik een roeping besef tot een ambt of in dienst van de kerk/gemeente. Van iemand die zich daartoe geroepen weet, mag je veronderstellen dat er een stevige bijbelkennis aanwezig is.

    Een dogmatiek zou op dat niveau moeten insteken.

    In de dogmatiek zou aangegeven kunnen worden welke voorkennis vereist is, en misschien kunnen aanbevelen hoe en waar die kennis verkregen kan worden. Er zijn enorm veel goede boeken op de markt om die kennis op te doen, vooral ook in het Engels. Maar ook bijvoorbeeld: ‘’Geschiedenis van Israel in het Oude Testament’’ van Drs. A. van de Beek. En/of: Korte inleiding tot de Bijbelboeken, Ernst Aebi (internationale bijbelbond), Leidraad bij de Bijbel, Alister McGrath. Dat zou een theologie student minimaal moeten beheersen voordat hij aan een studie theologie begint.

    Als je dat niveau voorkennis niet bezit, geef je onvoldoende blijk van interesse in het ”vakgebied, en kun je gewoon niet aan een theologische / dogmatische studie beginnen.

    Het lijkt me van belang dat opleidingsinstituten studenten vooraf toetsen op hun motivatie en kennis, voordat toelating tot die studie plaats vindt. Ook om te voorkomen dat iemand een verkeerde studie kiest. Of geen idee heeft wat hij er later mee kan gaan doen. Een hoge ”drempel” van Bijbelkennis zou daarbij zeer dienstbaar zijn. Vooral en juist voor een studie theologie.

    Dat zou mijn standpunt zijn.

  5. 25 april 2012 om 11:16

    Wat moet een lezer of student weten? Ik neem aan dat u mensen wilt opleiden die dienst kunnen doen in de kerk. Kan dat zonder kennis van de primaire bron de Bijbel? Heb je in de kerk wat aan mensen die wel weten van films en boeken maar niet van de Bijbel? Ik zou die route niet gaan. Wie tot nut wil zijn in de kerk en wie dogmatiek wil leren moet wel de bijbel kennen. Dat zou een voorwaarde moeten zijn. Anders krijgen we mensen die over dingen spreken waar ze niet van weten. En dan wordt het gevaarlijk. Dat heeft de praktijk al bewezen. Dus richt u op een publiek wat minimaal de grote lijn van de Bijbel ende Bijbelse geschiedenis kent. Ander zadelen we de kerk op met blinden die de blinden moeten leiden……En dat lijk mij geen goede zaak.

  6. lezer
    26 april 2012 om 00:34

    U schrijft:
    ”Ons boek heeft een ander karakter. Het is bedoeld als leerboek en moet ook gelezen kunnen worden door studenten die thuis weinig of niets hebben meegekregen. Daarmee ligt dan ook onze volgende vraag op tafel”

    ”Of moet een dogmatiek als de onze rigoreus kiezen voor de jongere student die weinig meer weet en zich dat ook bewust is? Wat moeten we veronderstellen bij de studenten? Of misschien breder, bij de geïnteresseerde lezer?”

    Het niveau van uw dogmatiek wordt dan beduidend lager dan de beknopte gereformeerde dogmatiek van dr. J. van Genderen en dr. W.H. Velema?

    Is het een idee om te spiegelen aan ”Systematic Theology, an introduction to biblical doctrine, Wayne Grudem, IVP? Een prachtig overzichtelijke dogmatiek die alles systematisch en leesbaar behandelt, met bij elk hoofdstuk:
    Discussie vragen, uitleg van speciale termen, biografie, overzicht van andere dogmatieken met kerkelijke achtergrond ervan, incl. RKK dogmatieken overzicht, en relevante werken/boeken bij elk hoofdstuk. Voorts een tekst om te onthouden en zelfs een lied om mee af te sluiten. Prachtig, vind ik. Wel 1291 pagina’s. En natuurlijk Engels.

    Als iemand theologie gaat studeren zal er wel wat gevraagd mogen gaan worden en moet het allemaal ook niet te eenvoudig zijn. Je moet er toch je gehele Bachelor studie mee vooruit kunnen, stel ik me voor. En ook echt inhoud bieden.

    Wat mij betreft zou de dogmatiek minimaal het niveau moeten krijgen van de dogmatiek van Wayne Grudem. Voor wat betreft de eigentijdse voorbeelden van film en vragen zou u Grudem’s voorbeeld kunnen volgen zoals hij doet aan het eind van elk hoofdstuk.
    Of misschien: The Christian Faith, Michael Horton, Zondervan, wat me ook een geschikte dogmatiek lijkt voor studenten.

    Of wilt u een dogmatiek die voorafgaat aan het niveau van Wayne Grudem?
    Dat is me niet meer zo duidelijk.

    Maar het zal vast een interessante dogmatiek worden, daar heb ik alle vertrouwen in.

  7. lezer
    26 april 2012 om 10:10

    Nog een paar tips:

    1. Dit is al eerder genoemd, door een andere blogger, maar toch nog maar een keer omdat ik het belangrijk vind ook uit recente herhaalde ervaring.
    De dikke boeken van deze uitgever in paperback, scheuren al snel doormidden. Ze breken. Theologische studieboeken moet je open kunnen leggen op je bureau. Dat kan niet met paperback boeken. Mijn advies, evenals van een andere blogger, om voor een dogmatiek hardback te nemen. Ook al is het wat duurder. Niet ook nog een papieren omslag daar omheen a.u.b.. Voorbeeld van een goede uitgave in Nederland: de dogmatiek van W.J. Ouweneel, Uitgeverij Medema, Heerenveen.

    2. Zoals een andere blogger al heeft genoemd: voetnoten onder aan elke bladzijde plaatsen, niet aan het eind van ieder hoofdstuk. Want dan moet je telkens bladeren. En dat is lastig. En dan lees ik de voetnoten meestal niet.

    3. Wat me ook belangrijk lijkt is dat er een theologische en taalkundige ”verklarende woordenlijst” achter in het boek komt, met alle moeilijke theologische termen die worden gebruikt, zoals ook Ouweneel dat in zijn dogmatieken doet. Heel erg nuttig voor beginnende studenten denk ik.
    Ik weet wel dat studenten ook op internet moeilijke woorden kunnen vinden, maar ik vind een verklarende theologische woordenlijst toch erg nuttig in een boek. Het kan ook functioneren als toets voor de basis begrippen die een student absoluut moet beheersen. Ieder hoofdstuk zou een opsomming kunnen geven van de moeilijke woorden in dat hoofdstuk en kunnen verwijzen naar de uitleg in de verzamellijst achter in het boek, zoals Grudem doet.

    4. Grudem neemt ook in zijn dogmatiek de volledige tekst op van de historische geloofsbelijdenissen, zoals de apostolische geloofsbelijdenis, Nicea, Chalcedon etc. etc. Dat lijkt me ook heel erg nuttig en zelfs essentieel. Zeker als het gaat om beginnende theologie studenten en lezers die niet veel van huis uit hebben meegekregen. Om een voorbeeld te noemen: vele christenen kennen deze belijdenissen niet. In evangelische kringen al vaak helemaal niet omdat ze niet in de gemeente worden voorgelezen. En misschien ook de latere belijdenisgeschriften de zgn drie formulieren van enigheid en misschien enkele Engelse zoals de Westminster Confession of Faith. Maar bij de laatsten is het dan de vraag waar je gaat stoppen. Dus dat is voor mij niet essentieel. Daar kan ook naar verwezen worden. Want het is belangrijk dat studenten van meet af aan wordt bijgebracht dat de kerk al 2000 jaar onderweg is en een theologische geschiedenis kent, en niet bij ons is begonnen.

    5. Grudem voorziet ook in een lijst met belangrijke bijbelversen, om uit het hoofd te leren. Ook voor de doelgroep zinvol lijkt me. Die teksten kunnen dan gerelateerd worden aan de in de hoofdstukken besproken onderwerpen.
    U zult dan wel moeten kiezen voor een bepaalde vertaling. Ook zou elk hoofdstuk kunnen worden afgesloten met relevante bijbelteksten (dus uitgeschreven), om uit het hoofd te leren en een samenvattende lijst achterin. Memoriseren van bijbelteksten lijkt me erg belangrijk voor studenten. Dat vraagt wel om een bepaalde bijbelvertaling die je dan hanteert.

    6. Ook heeft Grudem een lijst opgenomen van aanbiddingsliederen. Dat kan ook een idee zijn, voorzover dat dan niet ophoudt bij opwekkingsliederen, waar velen vandaag eenzijdig mee opgroeien. Graag dan ook een paar goede liederen uit het liedboek of de berijmde psalmen. Maar, ik weet niet waar je dan begint en ophoudt. Maar, het zou misschien maar zo kunnen voorkomen dat een student nog nooit van de berijmde psalmen of het liedboek heeft gehoord. En dat zou de dogmatiek dan kunnen aanreiken, in de zin van: er is nog meer binnen de chr. traditie dan een opwekkingslied.
    En ik denk nog steeds dat we ons in Nederland niet hoeven te schamen voor onze kerkelijke traditie met de berijmde psalmen. Oudere christenen hebben er nog steeds baat bij dat zij vroeger elke week een psalm moesten leren uit het hoofd en op school opzeggen. Wat is daar voor in de plaats gekomen dat nog enige vastheid biedt? Misschien een idee dat de dogmatiek iets gaat aanreiken. Dat mogen voor mij de oude psalmen zijn. Ook theologische staan deze in het echte leven.

    7. Grudem geeft ook een samenvattende lijst van dogmatieken die op de markt zijn, of ooit zijn geweest zoals Calvijn, Bloesch, Bavinck, Shedd etc. Daar kan dan nu ook W.J. Ouweneel bij worden gevoegd.

    8. Een lijst met internet sites lijkt me ook nuttig, zoals bijvoorbeeld van documenten over de Vroegte Kerk:
    http://www.newadvent.org/fathers/index.html

    Ik weet niet of u de dogmatiek van Wayne Grudem kent, maar die vind ik qua presentatie zeer toegankelijk voor beginnende studenten. Elk hoofdstuk wordt goed ingeleid, belangrijke begrippen worden genoemd en elk hoofdstuk eindigt met interessante verwijzingen naar andere dogmatieken (Prot en RKK) en theologische werken voor vervolgstudie. En goede vragen om te doordenken.

    En ieder hoofdstuk eindigt met een relevant bijbelgedeelte (uitgeschreven) en een lied (ook uitgeschreven) om te zingen.

    Ik hoop niet dat u vergeet die dogmatiek te bekijken, want een mooiere presentatie, layout, uitgave met brede kantlijnen ben ik nog niet eerder tegengekomen. Mijn editie is van 2007, IVP, UK.

  8. lezer
    26 april 2012 om 10:48

    Nog een tip:

    Soms kunnen visuele schema’s de uitleg ondersteunen, zoals ook Grudem dat doet o.a. in zijn hoofdstuk over eschatologie. Het heeft uiteraard beperkingen maar kan ook verheldering geven.

    Visuele schetsjes kunnen soms een theologisch thema ook helder maken, zoals Dick Baarsen bijvoorbeeld doet. U kunt voorbeelden daarvan zien op http://www.baarsen.com

    Of misschien kunt u ”Willeke” vragen van het ND.

    Dit zijn wel wat gewaagde ideeën natuurlijk, maar een plaatje, schetsje etc. spreekt soms boekdelen.

  9. 3 mei 2012 om 11:46

    Besten,

    wat naar mijn mening heel belangrijk is, is dat de meeste lezers weinig ‘hermeneutisch besef’ zullen hebben. Zo begon ik ook aan mijn studie theologie.
    Het besef dat er tussen heden, 16e eeuw en de 1e eeuw enorme culturele verschillen bestaan. Dat de vragen die we stellen in heel andere culturele frames aan de orde komen, en we dus ook niet meer precies dezelfde vraag stellen als Luther bijvoorbeeld. Kortom: het besef inscherpen dat iedere lezer met een bepaalde bril de thematieken binnenstapt, dat ieder met zijn eigen bagage de vragen en antwoorden al inkleurt.
    Verder vooral niet teveel kennis veronderstellen, is als lezer heel vervelend. En veel verwijzen naar theologen en boeken die de lezer verder kunnen inwijden in de themata (de kleine lettertjes bij Berkhof vond ik fascinerend, dat gaf aan dat er een ‘mer a boire’ is…)

    alle goeds,

    Rian Veldman

    • lezer
      7 mei 2012 om 22:52

      Geachte Rian,

      Ja, heel mooi gezegd. Ik ben het helemaal met je eens. Ik lees op dit moment: ”Alles behalve kennis” van Harry Kuitert. Hij laat die verschillende ”brillen” prachtig zien van theologen.

      Ik vraag me af waar de professoren Kooi en vd Brink hun kennis over God vandaan halen om een heel dik boek over Hem te kunnen schrijven. Je vraagt je dan af: zou God ook in de redactie zitten, en mee mogen praten als het over Hem gaat? Maar ja, hoe? God=God en Mens=Mens. Ik ben benieuwd hoe de profs de vragen van Kuitert in zijn recente boek gaan tackelen.

      met groet.

  10. Jochem Hemink
    21 mei 2012 om 23:12

    Dank voor uw reactie, en voor uw bereidheid om bruikbare cultuurverwijzingen mee te nemen.

    Een moeilijke vraag.
    Het antwoord erop hangt voor een groot deel van de gewenste functie van de nieuwe dogmatiek. Wordt dit een inleiding (zoals bijvoorbeeld Christelijke Theologie. Een introductie van McGrath dat is) of wordt dit ‘de nieuwe Berkhof’, de opvolger van Christelijk geloof? En vooral: hoeveel kan er in rond de zeshonderd pagina’s?

    Bedenk dat een nieuwe generatie onbekende dingen vrij makkelijk kan opzoeken (ook op Wikipedia staan inmiddels behoorlijk wat artikelen over theologische onderwerpen). Een verklarende woordenlijst en goede index is handig. Ook een Schriftplaatsenregister is behulpzaam.

    Ik vind toegankelijkheid echter wel van groot belang: leg onbekende of moeilijke begrippen uit en vermijd Latijnse uitdrukkingen voor zover dat mogelijk is. Bedenk vooral ook dat uw dogmatiek geschikt moet zijn voor studenten van verschillende kerkelijke achtergronden, en dat veel dogmatische werken inwijding in een bepaalde traditie veronderstelden. Dat is vandaag de dag teveel gevraagd, zeker bij een breed lezerspubliek. Anders krijg je alleen ‘taal voor ingewijden’. Mijn voorstel: praat bij en leg uit zoveel als mogelijk is.

    Toegankelijkheid zit hem niet zozeer in de aard van de besproken onderwerpen, als wel in de vaardigheid om ook soms heel complexe onderwerpen inzichtelijk te kunnen maken.

    Als toegankelijkheid echter ten koste gaat van de diepgang als het gaat om belangrijke hedendaagse kwesties, doordat uitleg veel ruimte inneemt, vind ik het lastiger. Dan ga ik misschien toch voor een insteek die niet alles uitlegt.