Zonnewende en Sint-Jan

26 juni 2019

Onderstaand een artikel uit het themanummer “Dorpsliturgie” van Laetare hoe een dorp ergens onder de Waddendijk de zonnewende viert en waarom Johannes de Doper hier een belangrijke plaats inneemt. Dit artikel is geschreven door Jolanda Tuma.

Religieuze hoogtijdagen zoals Kerst en Pasen zijn nadrukkelijk verbonden met de stand van zon en maan. De seizoensritmiek bepaalt het ritme van de kerkelijke kalender. Zo wordt de kerstnacht gevierd op de dag van de winterzonnewende, en wordt de datum voor Pasen berekend aan de hand van de eerste volle maan in de lente. Hemelvaart en Pinksteren worden weer respectievelijk veertig en vijftig dagen na Pasen gevierd, en zijn dus op die manier ook weer verbonden aan de stand van de maan.

Foto: Arne Hulsten

Het zijn de bekende Christelijke hoogtijdagen Kerst, Pasen, Hemelvaart en Pinksteren die allemaal gekoppeld zijn aan de stand van zon en maan. Een in Nederland minder bekend feest dat ook nadrukkelijk samenhangt met de stand van de zon is het Sint-Jansfeest, de geboorte van Johannes de Doper, dat op 24 juni wordt gevierd. De zomerzonnewende.

Sinds enkele jaren vieren we dit Sint-Jansfeest in de kerk van Westernieland, een klein dorp vlak onder de Waddendijk in Noord-Groningen. Zo’n Sint-Jans- en Zonnewendeviering ziet er dan ongeveer als volgt uit. Vanaf negen uur ‘s avonds is de deur van de kerk open en worden mensen uitgenodigd om binnen te komen. Aan de deur hangt een mooie bloemenkrans en binnen is koffie, thee en zelfgebakken kruidkoek. Rond half tien klinkt er muziek en wordt het verhaal verteld over Johannes de Doper en over de zonnewende, waarna we rond tien uur de kerk verlaten voor een wandeling door de landerijen. Met een beetje geluk, als de wolken het zicht niet belemmeren, zien we de zon ondergaan. Na de wandeling, wanneer de schemer plaats heeft gemaakt voor de nacht, komen we weer terug bij de kerk, waar een vuur brandt en waar een aantal muzikanten de wandelaars verwelkomen. Er zijn kruidenhapjes en -drankjes en iedereen geniet van de sfeer, de rust en de warmte in en om de kerk. Rond middernacht gaat ieder weer zijns weegs.

Johannes de Doper

Tot vandaag werden de dagen steeds een beetje langer en na vandaag steeds iets korter. We gingen van winter naar zomer en gaan vanaf nu van de zomer weer naar de winter. De zomerzonnewende. Van oudsher is de zomerzonnewende in verband gebracht met de geboorte van Johannes de Doper, die roepende in de woestijn. Hij was de voorbode van die andere roepende, Jezus van Nazareth, wiens geboorte wordt gevierd rond die andere zonnewende, de winterzonnewende.

Johannes de Doper wordt op een wonderlijke wijze geboren. Zijn ouders, Zacharias en Elisabeth, waren kinderloos en al op hoge leeftijd. De geboorte van Johannes wordt aangekondigd door de engel Gabriel, die zelfde engel Gabriel die zes maanden later Maria komt melden dat zij ook een kind zal krijgen. Zacharias kan het niet geloven en valt stil. Als een stille getuige ziet hij hoe het wonder zich voltrekt, hoe zijn vrouw Elisabeth, kwetsbaar in haar ouderdom, ruimte schenkt aan nieuw leven, een nieuw mensenkind.

De hervormde kerk van het Groninger dorp Westernieland. Het gebouw is een rijksmonument (rm 14567). Foto: Wustje

Johannes groeit op en wordt een man. Een roepende in de woestijn. Hij doopt de mensen met water en wijst vooruit naar Jezus en zegt over hem: ‘Hij moet wassen (groeien) en ik moet minder worden’ (Johannes 3,30). En daarmee is de verbinding met de zonnewende gelegd. Hij moet wassen (groeien): vanaf de geboorte van Jezus neemt de zon toe in kracht. Ik moet minder worden: vanaf de geboorte van Johannes neemt de zon af in kracht.

Symboliek

Allemaal symboliek. Maar symboliek heeft een kracht die zijn weerga niet kent. Het is symboliek die iets te zeggen heeft over ons eigen leven. Het ritme van de zon, van de seizoenen houdt ook ons leven in evenwicht. Dan eens is het tijd om te groeien, dan weer om minder te worden. De natuur, de hemel, de zon, de wind en het land bepalen ons bij ons eigen bestaan.

Wij wonen hier op het Hogeland. Dit land van zon, wad, luchten en weidsheid. ‘Dit is mien land, mien Hogeland’ zingt Ede Staal. Mijn thuis, mijn leven. Hier zie ik de zon opkomen en weer ondergaan. Hier waait de wind dwars door mijn kleren heen en koester ik mij in de zon. Hier leef ik mijn leven, hier beleef ik de winter en de zomer, de herfst en de lente. Hier ben ik thuis.

Thuiskomen in het land waarin je leeft, thuiskomen in het leven dat je leeft. Dat is iets hemels, iets gelukzaligs. Is dat misschien wat wordt bedoeld met die woorden: ‘Het koninkrijk is nabij’?

Bewust stilstaan en de schoonheid zien, bewust stilstaan en je eigen leven accepteren zoals dat is. Bewust zijn van de balans, van dan eens groeien en dan weer minder worden. Het lengen van de dagen, het korten van de dagen. Het jonge leven en de ouderdom.

Straks maken we een wandeling door ons land, het Hogeland. Zien we de zon ondergaan in de wetenschap dat hij na een korte nacht weer op zal gaan. We maken een nachtwandeling en komen daarna terug hier bij deze kerk, waar het vuur zal branden, de vlierbloesemsap klaar zal staan en de muzikanten onze nachtwake opvrolijken.

Zo gaan we op pad, met de klanken van Ede Staal en zijn Hogeland: ‘Mien Hogeland’.

Zonder liturgie

Het is een viering zonder liturgie, maar vol van symboliek. Het is een activiteit waar een heel divers publiek aan mee doet en die plaatsvindt in de directe omgeving van kerk en dorp. De verbinding tussen verhaal, muziek, natuur, eten, drinken, wandelen en het bewust stilstaan bij de aarde waarop we leven en bij de invloed van de kosmos om ons heen, dit alles maakt dat een dergelijke avond letterlijk aan den lijve wordt ervaren. We beleven de eigen omgeving, het stukje aarde waar we leven, op een andere en misschien wel bewustere manier. En het verhaal van Johannes de Doper geeft die aardse beleving een derde dimensie mee.

Ooit zijn de christelijke hoogtijdagen verbonden aan de seizoenen en de al veel langer bestaande feesten rondom zon, maan, winter, lente, zaaien en oogsten. Wat zou het mooi zijn als die verhalen opnieuw worden verbonden aan zon, maan, winter, lente, zaaien en oogsten in en om onze dorpen, ook in de eenentwintigste eeuw.       ‹

Jolanda Tuma is vrij gevestigd geestelijk verzorger in Groningen en freelance pastor voor het project Kerk in het Dorp. Ook is zij Dorpskerkambassadeur voor Noord-Nederland (www.dorpskerkbeweging.nl).

Foto: Sjaak Kempe

De zon

Het verhaal dat in de kerk wordt verteld, begint en eindigt met een lied en luidt als volgt:

‘De sinne skynt al ieuwen oer us lan
bringt de iere moarn
eltse dei opnei.
De wyn hellet noch alle dagen oan
giet fan lan nei lan
eltse grins foarby’
 (Syb van der Ploeg)
De zon schijnt al eeuwen over ons land
brengt de vroege morgen
elke dag opnieuw.
De wind trekt nog alle dagen aan
gaat van land naar land
elke grens voorbij.

De zon brengt de vroege morgen, elke dag opnieuw, sinds mensenheugenis en ver daaraan voorbij.


Lӕtare – Dorpsliturgie

Laetare - dorpsliturgie

Onderwerpen in deze aflevering:
Vieren rondom de dorpskerk  – een inleiding
Het wonder van Woltersum  – een bijzondere Paasnacht
Zonnewende en Sint-Jan – hoe een dorp viert

Lӕtare wil u enthousiasmeren om liturgie in al haar dimensies te verkennen en liturgie te ontdekken als ruimte waarin de ontmoeting met God mogelijk wordt. 

Lӕtare biedt achtergronden en ontwikkelingen van vieren in de 21e eeuw, publiceert interviews met liturgisch betrokkenen, bespreekt oude en nieuwe liederen, en geeft tekst-, beeld- en liedsuggesties voor de eredienst. 

Lӕtare
 is de opvolger van het tijdschrift Eredienstvaardig. Het is een kerkonafhankelijke, oecumenische kwartaalblad voor de kerkdienst en alles wat er in ruime zin verband mee houdt. Het wordt gemaakt voor allen die betrokken zijn bij de liturgie, voorgangers, musici, ambtsdragers, werkgroepen eredienst en iedereen die verder meewerkt of geïnteresseerd is in de bouwstenen voor de bijeenkomsten van gelovigen en godzoekers.

Categorieën

Boekenwereld
Voor de verkoop van onze producten werken wij samen met boekenwereld. Hierdoor bestel je betrouwbaar en gemakkelijk bij een online boekenwinkel die in bezit is van het keurmerk van de Thuiswinkel. Hier vind je meer informatie of veelgestelde vragen over het bestellen bij boekenwereld.