Theologische notitie bij Uit sterrenstof gemaakt

26 februari 2020

Maakt de toenemende kennis van het heelal de vraag naar God overbodig? Deze maand publiceerde Wil van den Bercken zijn boek Uit sterrenstof gemaakt. In dit boek onderzoekt hij of de moderne heelalkunde onvermijdelijk tot atheïsme moet leiden. Hij schreef een theologische notitie bij het boek.


Dit is een bijdrage n.a.v. Uit sterrenstof gemaakt

uit sterrenstof gemaakt wil van den bercken

In Uit sterrenstof gemaakt laat Wil van den Bercken zien dat nieuwe ontdekkingen in de kosmos de vraag naar God een nieuwe urgentie geven. Deze studie onderzoekt of de moderne heelalkunde onvermijdelijk tot atheïsme moet leiden.


Wat betekent de moderne kosmologie voor het geloof in een Schepper?

In mijn boek spreek ik bewust abstract over God. De belangrijkste vraag in die studie was: wat betekent de moderne kosmologie voor het geloof in een Schepper? Ik heb de scheppers-idee niet concreet willen invullen met een theologisch godsbeeld, dat valt namelijk geheel buiten de heelalkunde.

Het enige wat ik geprobeerd heb aan te tonen is dat het niet onredelijk is om een schepper aan te nemen als oorsprong van het heelal en de tijd. Er zijn tal van kosmologen die de kosmologische ontdekkingen als bewijs voor atheïsme aanvoeren. Zij komen met een hypothetische verklaring voor het ontstaan van het heelal volgens welke er al iets was in de ‘tijdloze’ fase voor de oerknal, namelijk kwantumfluctuaties, waaruit op een gegeven moment de oerknal ontstond. Maar dat is empirisch even onbewijsbaar als scheppingsgeloof. Bovendien blijft dan de vraag: wie heeft die kwantumgolfjes gemaakt. Het is merkwaardig dat men wel het eeuwige bestaan van een pre-kosmische kwantumwereld wil aanvaarden, maar een eeuwig bestaande schepper als onmogelijk afwijst, want dan vraagt men meteen, wie heeft de schepper geschapen?

Geloof in een Schepper-God kan samengaan met erkenning van kwantumfluctuaties en oerknal.

Geloof in een Schepper-God kan wel degelijk samengaan met erkenning van kwantumfluctuaties en oerknal als begin van het heelal. Wij weten immers niet hoe Gods scheppingsmoment zich heeft voltrokken. Het Genesisverhaal is slechts een literaire verbeelding ervan met een antropomorf scheppersbeeld waarbij God werkt, boetseert, blaast en uitrust.  

God grijpt niet in in natuurlijke processen die uit natuurwetten volgen

Maar de kosmologie heeft wel invloed op ons godsbeeld. De kosmologie heeft aangetoond dat de geschapen natuurwetten autonoom zijn en dat zij de evolutie van heelal en wereld bepalen. God grijpt niet in in de natuurlijke processen die uit die wetten volgen: Hij houdt geen meteorieteninslagen tegen, geen vulkaanuitbarstingen of aardverschuivingen. Ook beïnvloedt Hij niet atmosferische omstandigheden. Bidden om regen is onzin, en bidden kan evenmin natuurrampen voorkomen.

Plotselinge genezingen toeschrijven aan God is eigen interpretatie.

Dat betekent ook dat men het leed dat door natuurrampen wordt veroorzaakt niet aan God kan toeschrijven, en dat mensen dat niet deemoedig moeten ondergaan als Gods wil, laat staan als Gods straf. Hetzelfde geldt voor biologische natuurprocessen. Ziektes komen niet van God. Strikt genomen heeft bidden om genezing dus ook geen zin, de natuur gaat zijn gang. Bidden kan wel therapeutisch werken, geestelijke kracht bieden, maar geen kankergezwellen tegenhouden of iemand genezen waar medicijnen falen. Men kan plotselinge genezingen toeschrijven aan God, maar dat is eigen interpretatie. Het is niet te bewijzen, en het doet de vraag rijzen waarom God dan wel de ene geneest en de andere niet. Een onverklaarbare genezing is per definitie onverklaarbaar, de natuur is grillig.

 Ik kan daarom de wonderbaarlijke genezingen door Jezus niet anders zien dan als symbolische verhalen, als teken dat God in principe wel kan ingrijpen in ziekteprocessen en zelfs doden tot leven kan wekken, maar dat is buiten de Evangelieverhalen nooit meer gebeurd. Genezingen in Lourdes en Fatima zijn geen herhalingen van Evangelische wonderen maar bijgeloof of troost gevende ervaringen van dankbare gelovigen.

Men moet beseffen dat de kosmische schoonheid destructiviteit in zich bergt

Een ander gevolg van kosmologisch doordenken in geloof is dat men God wel mag prijzen voor de grootsheid van de schepping – zoals in de lofpsalmen gebeurt – maar men moet ook beseffen dat de kosmische schoonheid destructiviteit in zich bergt. De schepping is goed, zoals het Genesisverhaal zegt, maar het is een goedheid met natuurrampen, of het is een goedheid die niet met menselijk criteria moet worden uitgedrukt. Uiteindelijk zal de aarde met al het leven vergaan door uitdijing van de zon.

Ik geloof dat de mens uiteindelijk zal worden verenigd met zijn Schepper.

Ik geloof echter dat de materiële schepping, die door God is gewild, uiteindelijk zal worden voltooid in een ‘nieuwe hemel en nieuwe aarde’; en dat de mens, die zowel kroon van de schepping is als product van sterrenstof, uiteindelijk zal worden verenigd met zijn Schepper.   

De relativering van goddelijke almacht is te zien als zuivering van het christelijke godsbeeld

De relativering van goddelijke almacht door de kosmische natuurwetten lijkt misschien op een verarming van het christelijke godsbeeld maar ik zie het als zuivering daarvan. Het traditionele beeld van God is mede bepaald geweest door het geocentrische wereldbeeld en sferische heelalbeeld. Daarin werd Hij hiërarchisch in de bovenste sferen van dat wereldbeeld gelokaliseerd als een kosmische pantocrator. Maar het wezen van de zich in de geschiedenis geopenbaarde God ligt niet in de relatie tot de materie, maar in de relatie tot de mens, de mens niet enkel als sterrenstof maar als het evenbeeld van God. En de goddelijkheid van Christus ligt niet in fysieke wonderen maar in het herstel van de door de mens geschonden relatie met zijn Schepper. Dat heeft niets met de structuur van de kosmos te maken maar alles met de geloofservaring van de mens.

Wil van den Bercken (1946) was verbonden aan de universiteiten van Utrecht en Nijmegen. Naast boeken over Rusland publiceerde hij Geloven tegen beter weten in, dat de prijs ontving voor Beste Theologisch Boek van 2015.

Meer actuele boeken over geloof en wetenschap:

uit sterrenstof gemaakt wil van den bercken
en de aarde bracht voort Gijsbert van den Brink
contra kant emanuel rutten

Categorieën

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *