Leiding geven aan een kerkelijke gemeente

16 januari 2020
Leiding geven aan een kerkelijke gemeente

Van Prof. Dr. Jaap J. de Lange, emeritus-hoogleraar praktische theologie van de Universitaire Faculteit voor Protestantse Theologie en Religiestudies te Brussel, ontvingen we onderstaande recensie van het boek Handboek voor de ouderling & bezoekmedewerker. Wij danken hem hartelijk voor zijn bijdrage!


Het is bepaald geen sinecure om mee leiding te geven aan een kerkelijke gemeente. Zowel het persoonlijke geloven, als ook de kerk en het kerkelijk leven staan op veel verschillende manieren onder druk. Op macroniveau, in bijvoorbeeld media en cultuur komt religie maar zelden positief naar voren. Op mesoniveau in bijvoorbeeld stad en dorp heeft de kerk bijna alleen nog een plek aan de rand van het publieke leven en vaak ook daar niet. Maar ook in de persoonlijke levenssfeer van mensen, de familie, het eigen gezin, kortom op het microniveau is geloven en lid zijn van een kerk vaak een aangevochten zaak, soms tot in het eigen hart. Er is dus echt zoiets als geloof, hoop en liefde nodig om lid van een kerkenraad te worden of om in de gemeente mee te doen als bezoekmedewerker. Er komt veel op je af. Maar wie het evangelie niet onverschillig is, van mensen houdt en de waarde (h)erkent van geloofsmotieven voor leven en handelen; voor hen kan die stap tegelijkertijd ook ongemeen boeiend, uitdagend en verrijkend zijn.

In de redactie van het Ouderlingenblad, een maandblad voor allen die geïnteresseerd en betrokken zijn bij pastoraat en gemeenteopbouw, wordt dat alle lange tijd herkent. Aanvankelijk werden themanummers ontwikkeld, die een wegwijzer vormden voor (nieuwe) ambtsdragers. Maar gezien de aanhoudende vraag, werden die themanummers later in boekvorm uitgegeven. Zo verscheen in 2003 het ‘Mini-handboek voor de ouderling’ van de hand van Gerben Heitink en Arie Romein, dat volledig herzien in 2010 opnieuw werd uitgegeven. Nu, negen jaar later, hebben twee nieuwe redactieleden, Erica Hoebe-de Waard en Roelof de Wit, die vraag opnieuw opgepakt: Hoe kun je (nieuwe) ouderlingen en bezoekmedewerkers wegwijs maken in hun werk? Dat resulteerde in het ‘Handboek voor de ouderling & bezoekmedewerker’. Inderdaad nu zonder voorvoegsel ‘mini’. Dat is niet onlogisch, want er is in de afgelopen jaren ook binnen de kerken veel veranderd, zowel door ontwikkelingen in de kerk zelf als ook in de samenleving. Het handboek sluit daar zo goed mogelijk bij aan.

Het boek van 140 blz. is onderverdeeld in vier delen, te weten: 1) Wegwijzer, 2) Beleid, 3) Casussen en verdieping, 4) Ter inspiratie en oriëntatie. Binnen die vier delen komen veel onderwerpen aan de orde.

handboek voor de ouderling

Het deel ‘Wegwijzer’, dat bijna de helft van het boek beslaat, gaat in korte informatieve paragraafjes direct in op de taken van een ouderling en een bezoekmedewerker. Het begint met een hoofdstuk over ‘pastoraat’: wat is dat? Welke bijbelse aandachtspunten zijn daarvoor en wat betekenen die voor het ambt en voor je taak? Het volgende hoofdstuk over ‘ouderling worden’ gaat onder andere over de taakomschrijving en over het ambtsgeheim. Op dezelfde wijze komt ook de bezoekmedewerker aan bod. Wat is een ‘Pastoraal team’ en hoe we werken in teamverband aan de aanpak en opzet van een individueel en een groothuisbezoek? Naast deze praktische aanzetten voor de organisatorische kant van het werk gaat het ook om gespreksvoering, over bidden en bijbellezen, het omgaan met ziekte en rouw, kritiek op de kerk waar je mee te maken krijgt en de verschillen in geloofsbeleving, die je ongetwijfeld gaat tegenkomen. Daarom is er ook een hoofdstuk over ‘Toerusting en spiritualiteit’, waarin jijzelf als ouderling en bezoekmedewerker aan bod komt. Hoe stel je je op? Hoe ga je met je ervaringen om? Wat betekenen ze voor jouw eigen geloven en leven?

In het deel ‘Beleid’ komt een ander belangrijk onderdeel van de taak aan de orde, het mee verantwoordelijk zijn voor het kerkelijk leven. Hoe geef je daar samen met anderen leiding aan? Nu gaat het over de structuur en de organisatie van een gemeente. Wat is een beleidsplan? Hoe zit een kerkenraad in elkaar? Maar in informatieve stukje gaat het ook over de kerk in regionaal verband (de ring, de classis) en landelijk (de synode – wat is dat eigenlijk en wat doet die?).

Als die twee hoofdtaken van pastoraat en gemeenteleven zo het volle pond hebben gekregen, volgt het derde deel ‘Casussen en verdieping’ met toerustende hoofdstukjes. Natuurlijk kunnen die individueel gelezen worden, maar ze bieden juist goede mogelijkheden om samen met anderen, kerkenraadsleden/bezoekmedewerkers, te bespreken. De gegeven voorbeelden en casussen komen zo uit de praktijk van het kerkelijk leven en kunnen helpen om je eigen insteek en houding te vinden.

Het laatste en kortste deel van het boek, ‘Ter inspiratie en verdieping’, biedt gebeden, die misschien kunnen inspireren tot eigen woorden en gebeden. Ook worden bijbel- en andere teksten genoemd met het oog op pastorale situaties. Tot slot volgen nog verwijzingen naar andere literatuur en bronnen.

Zo is een behoorlijk compleet boek ontstaan dat de (beginnende) ouderling en bezoekmedewerker veel biedt aan praktische informatie en mogelijkheden voor onderlinge toerusting. Een echt handboek dus? Dat is het zeker, al aarzel ik wel wat bij dat woord. Handboek klinkt zo statisch, alsof alles in een boek te vinden zou zijn. Maar dat geldt dit werk nu juist niet. Integendeel. Het echte werk speelt zich niet binnen, maar buiten de omslag van het boek af. Het boek is eerder een wegwijzer. Het helpt je op pad. En dat doet dit boek zeker. Wat dat betreft is het woord ‘wegwijzer’ dat bij de uitgaven van 2003 en 2010 als ondertitel vermeld stond nog eens te heroverwegen.

Een tweede punt. Zeker is er een uitgebreide en overzichtelijke inhoudsopgave. Tegelijkertijd wat zou het handig geweest zijn om een alfabetische lijst van alle woorden en begrippen in het boek te hebben, zodat je als ongeoefende lezer direct je onderwerp zou kunnen vinden. Misschien iets voor de volgende druk?

Ondertussen zal het slotwoord u als lezer niet verbazen: Van harte aanbevolen!

Prof. Dr. Jaap J. de Lange is emeritus-hoogleraar praktische theologie van de Universitaire Faculteit voor Protestantse Theologie en Religiestudies te Brussel

Verder lezen:

Ouderling of bezoekmedewerker zijn in de kerk is bijzonder. In de kostbare ontmoetingen met mensen wordt het leven en het geloof in God gedeeld, evenals ongeloof en twijfel. Tijdens vergaderingen bouw je mee aan de toekomst van de gemeente, die soms hoopvol, soms zorgelijk is. Dit handboek biedt zowel de doorgewinterde als beginnende ouderling en bezoekmedewerker handvatten. Het bespreekt de gang van zaken in de kerk: wat is pastoraat, wat doet een kerkenraad, hoe ziet een huisbezoek eruit. Er worden gebeden en (bijbel)teksten aangereikt, er is aandacht voor de toekomst van het pastoraat en vijftien casussen en verdiepende teksten zetten aan tot nadenken over thema’s rondom het pastoraat. Een compleet handboek, dat elke ouderling of bezoekmedewerker informeert én inspireert.

Categorieën