“Johannes de Doper was in zijn tijd zeer populair”

23 maart 2020

Vorige maand publiceerde Leendert W. van der Meij zijn boek De beweging van Johannes de Doper – een studie naar de religieuze beweging van Johannes de Doper en haar relatie tot de Jezus-beweging. Wij mochten hem interviewen over zijn boek.


Dit is een bijdrage n.a.v. De beweging van Johannes de Doper

De beweging van Johannes de Doper Leendert W. Van der Meij

In dit boek wordt een sociaal-historisch en theologisch onderzoek naar Johannes de Doper beschreven. Zijn optreden in de eerste eeuw na Christus is in verschillende vroege bronnen vermeld en krijgt een verrassend resultaat wanneer deze bronnen met elkaar vergeleken worden. De organisatie van de groep en subgroepen van Johannes de Doper, de betekenis van zijn doop en verkondiging en ook de relatie tussen de groep van Johannes de Doper en die van Jezus van Nazareth kunnen na het lezen van dit boek beter worden begrepen.


Wat fascineert u zo in de persoon van Johannes de Doper?

Het optreden van Johannes de Doper is volgens alle canonieke evangelieschrijvers van groot belang geweest bij het ontstaan van de messiaanse beweging van Jezus van Nazareth. Volgens Flavius Josephus was Johannes de Doper in zijn tijd zeer populair bij een aanzienlijk deel van het joodse volk. Zijn populariteit lijkt er zelfs al te zijn geweest voordat Jezus met zijn beweging een rol van betekenis ging spelen. Dat vind ik fascinerend. Ik wilde daar meer over weten en gaf daarom een vervolg aan het onderzoek dat Robert Webb eerder deed.

In het evangelie lezen we over ‘de leerlingen van Johannes de Doper’. U deed onderzoek naar de groep (en subgroepen). Welke opvallende ontdekkingen deed u?

Volgens Josephus trok het optreden van Johannes en zijn leerlingen een groot publiek aan. De groep van Johannes de Doper lijkt een brede volksbeweging te zijn geweest die theologisch en praktisch gepositioneerd zou kunnen worden ergens tussen de Farizeeën en Essenen in. Na de onthoofding van Johannes de Doper lijkt de evangelist Marcus te suggereren dat Jezus van Nazareth uit een gevoel van verantwoordelijkheid en bewogenheid de zorg voor ‘de kudde zonder herder’ overnam. Na de dood van Jezus, in Paulus’ tijd, blijken er tot ver in het buitenland (Efeze) nog groepen van Johannes de Doper te bestaan die ‘slechts’ bekend waren met de doop van Johannes en niet met ‘de vuurdoop’ van Jezus. Deze relatief kleine groepen komen samen om de betekenis doop van Johannes te overdenken, zoals Johannes de Doper zijn leerlingen daar volgens Josephus toe heeft opgeroepen.

En hoe verhielden zich die groepen en subgroepen tot de beweging rond Jezus?

Volgens de canonieke bronnen waren de contacten tussen beide groepen enigszins competitief: de leerlingen van Jezus willen een gebed wanneer zij horen dat Johannes zijn leerlingen een gebed leert en de leerlingen van Johannes de Doper brommen op Jezus en zijn leerlingen vanwege het feit dat zij de gewoonte met betrekking tot het vasten niet van hen overgenomen hebben. Ook al maakt Josephus zelf geen melding van dergelijke onderlinge contacten tussen deze groepen, toch moet het zeer waarschijnlijk zijn geweest dat er een zekere vorm van concurrentie was. De beschrijvingen in de canonieke bronnen dat de groep van Johannes de Doper voor de groep exemplarisch is geweest voor de groep van Jezus van Nazareth, komt zeer authentiek over.

Is er na de verwoesting van Jeruzalem nog iets overgebleven van de beweging rond Johannes de Doper?

Sterker nog, het is zeer waarschijnlijk dat er aan het einde van de eerste en begin van de tweede eeuw nog een zeer levendige aanhang van Johannes de Doper is geweest. De nadrukkelijke en stelselmatige verkleiningen van de persoon en het optreden van Johannes de Doper ten gunste van Jezus van Nazareth zoals dat in het late evangelie van Johannes goed te zien is, lijkt de nog bestaande populariteit van Johannes de Doper in die dagen te bevestigen. 

Trekt u in uw boek nog lijnen naar onze tijd of is het vooral een historische studie?

Het is in de eerste plaats een historische studie, die in de tweede plaats wel nieuw licht kan laten schijnen op het christendom in onze tijd. ​De Jezus-beweging kwam voort uit de groep van Johannes de Doper en uit deze beweging ontstond het christendom met vandaag de dag meer dan twee miljard aanhangers wereldwijd. Een christelijk element zoals de doop kan beter begrepen worden wanneer de oorspronkelijke betekenis van de doop bij Johannes de Doper bekend is. 

En tot slot mag u de commerciële registers opentrekken: waarom moeten de bezoekers van Theoblogie uw boek lezen?

Het lezen van dit onderzoek is aan te bevelen voor iedereen met belangstelling voor theologie en historie. Het boek is zo geschreven dat het enerzijds interessant is voor lezers met een gedegen theologische en/of historische achtergrond en anderzijds is het boek ook aantrekkelijk voor christelijke lezers vanwege de leesbare opzet van het boek, de plezierige schrijfstijl en vanwege de vele verwijzingen naar bijbelverzen in het onderzoek.

Leendert W. van der Meij is afgestudeerd als theoloog en religiewetenschapper aan de Universiteit van Utrecht. Hij vervolgde zijn studie religiewetenschappen aan de Radboud Universiteit in Nijmegen en verdiepte zich daar in joods-christelijke verhoudingen in de eerste eeuw na Christus. Leendert W. van der Meij is daarnaast actief als bestuurslid van het CDA in Woudenberg en als bestuurslid van een joods leerhuis in Arnhem.

Leendert W. van der Meij

Klik hier om nog een interessant artikel te lezen over Johannes de Doper.

Meer actuele boeken over Bijbelse geschiedenis en geschiedenis van Israël:

De beweging van Johannes de Doper Leendert W. Van der Meij
Orientatie in de bijbelse oudheidkunde Kole en de Bie
palestina en israel dijkstra

Categorieën