Interview met Edith Brugmans

22 juni 2019

Interview door Elsbeth Greven, uitgever Sjibbolet, met Edith Brugmans over haar boek Weg van de enkeling. De werkelijkheid van sentimenten.

Wat bewoog je tot het schrijven van dit essay?

Het misschien wel mooiste gedicht van de vorige eeuw, The Waste Land van T.S. Eliot, stelt een vraag die mij schokte – en nog steeds beroert. Het eerste deel van het gedicht heet ‘The Burial of the Dead’ en daarover gaat de verschrikkelijke vraag die aan het einde van dat deel staat: ‘That corpse you planted last year in your garden, / Has it begun to sprout? Will it bloom this year?’

De cynische suggestie dat de mens uiteindelijk niets meer dan stof is en aan de grond geketend blijft, is meteen een uitdaging om een andere visie over de mens te zoeken. Eliot heeft die visie gevonden in het christelijk geloof en beschrijft dat prachtig in zijn latere gedichten. Ik wilde Eliot daarin wel volgen, maar pas als ik zelf meer in het reine was met die barre vraag. Op een gegeven moment kwam daarbij dat ik geïntrigeerd en geïrriteerd raakte door de filosofie van Sartre, en in het bijzonder door de ontologische argumentatie waarmee L’Être et le néant begint. De tekst vond ik lastig, maar vooral leek me Sartres begrip van het op-zich zijn onaanvaardbaar. Volgens dat begrip is het uitgesloten dat het zijn op-zich in zichzelf een geestelijk aspect heeft of een intrinsieke band met een geestelijke werkelijkheid heeft, zo meende ik. Het kwam er voor mij dus op aan te laten zien waarom Sartres ontologie tekortschiet en te onderzoeken hoe geestelijke werkelijkheid zich als objectieve realiteit laat ervaren.

Maar ik kan ook korter zijn over de reden om dit essay te schrijven. Zoals ik in de inleiding vertel, wilde ik, nadat ik in mijn academische loopbaan jarenlang vooral uitleg en samenvattingen van heel wat en vaak ook uiteenlopende filosofische posities en argumenten had gegeven, stilstaan bij het fundamentele filosofische inzicht dat geest werkelijk is, en ik wilde het existentiële belang van die vraag opklaren.

Wat betekent ‘de werkelijkheid van sentimenten’?

In het essay ontvouw ik de gedachte dat de objectieve werkelijkheid van de geest zich helder en gemakkelijk aandient in het sentiment dat ontstaat wanneer mensen bijeen zijn. Andere woorden voor het sentiment zijn stemming, stemmingsveld, sfeer, patheem. De woorden duiden op de gevoelsmatige werkelijkheid die optreedt waar mensen bij elkaar zijn. ‘Gezelligheid’ in de Hollandse betekenis van het woord is zo’n sentiment, andere zijn ‘vrolijke opwinding’, ‘spanning’, ‘liefdevolle warmte’.

 Ik hecht eraan de gevoelsaard van het sentiment naar voren te halen, allereerst om te verklaren dat de geestelijke werkelijkheid heel toegankelijk is en voor iedereen te ervaren, vervolgens ook om tegenwicht te bieden aan de opvatting dat geestelijke werkelijkheid bovenal bij wijze van een Idee bestaat waartoe enkel de filosoof die optimaal rationeel denkt toegang heeft, en ten slotte zeker ook om een uitweg te vinden uit de ontologische tweedeling tussen materiële objecten en denkobjecten. In het essay betoog ik dat de analytische filosofie van P.F. Strawson tot deze tweedeling leidt en daar ook blijft steken; ze komt niet toe aan het inzicht dat er objectieve geestelijke werkelijkheid is die zich allereerst in de hoedanigheid van sentimenten laat ervaren.

De filosofie van Iris Murdoch speelt een grote rol in je boek. Maar je schetst veel praktische beslommeringen daaromtrent, terwijl de argumentatieve discussie er wat bekaaid afkomt. Wat betekent Murdochs filosofie eigenlijk voor je?

De eerste keer dat ik Murdochs The Sovereignty of Good las, ergens in de jaren zeventig van de vorige eeuw, was ik teleurgesteld. Ik meende met een verdunde en flauwe versie van Plato’s filosofie van doen te hebben, niets nieuws onder de zon dus. Eind jaren negentig stuitte ik op Existentialists and Mystics, Writings on Philosophy and Literature , waarin haar artikelen en essays gebundeld zijn. Die uitgave vond ik wel spannend, omdat hierin de ontwikkeling van Murdochs denken zichtbaar werd: via kritiek op het Franse existentialisme en op wittgensteiniaanse analytische wijsbegeerte naar aansluiting bij Plato’s leer over het Goede. Bovendien werden boeiende verbanden tussen filosofie en literatuur gelegd, hoewel Murdoch als filosoof niet ingaat op haar eigen romans die overigens wel degelijk getuigen van haar filosofie. Deze publicatie bracht me ertoe onderzoek en onderwijs te besteden aan het werk van Murdoch; haar boek Metaphysics as a Guide to Morals bleek toen ook bijzonder vruchtbaar. Ik heb veel van haar geleerd. Murdoch stelt belangrijke eisen aan de filosofie: ze moet betekenisvol zijn voor het concrete leven, ze moet ingaan op fundamentele en lastige vragen, ze moet werken met begrippen en argumenten maar niet vluchten in conceptuele systematiek. Die eisen kon ik zeker waarderen, en het was mogelijk de levendigheid van Murdochs filosofie naar voren te halen door haar scherpzinnige en indringende romans erbij te lezen.

Geleidelijk aan raakte ik vertrouwd met Murdochs moraalfilosofie en ik kreeg er oprechte bewondering voor. De kerngedachte is dat de Idee van het Goede de mens ertoe aanzet zijn zelfgerichtheid los te laten en liefdevol respect voor de ander te betuigen. Murdoch stelt de ethische dimensie van de Idee van het Goede dus voorop en zoekt op die manier aansluiting bij de moderne mens; ze suggereert dat voor Plato wellicht de kentheoretische en metafysische status van de Ideeën even belangrijk waren, misschien zelfs belangrijker.

Murdoch verdedigt dus een idealistische moraalfilosofie, en daarin heeft ze volgens mij helemaal gelijk. Natuurlijk roept ze ook vragen op, bijvoorbeeld de vraag in hoeverre die moraalfilosofie toch in een individualistisch en cognitivistisch schema gevangen blijft. Deze kwestie heeft mede geleid tot mijn gedachten over het sentiment: de sociale constitutie en de gevoelsmatige aard ervan zijn belangrijke alternatieven ten opzichte van Murdochs visie over de Idee van het Goede voor het morele subject. Maar Murdochs oeuvre is omvangrijk, haar filosofie is rijk aan inspirerende gedachten en haar romans laten prachtig zien hoe complex de menselijke ziel is. Ik zou graag nog eens schrijven over de Christus-achtige figuren die zij ten tonele voert –  ja, dat moest ik maar eens gaan doen.

Over Edith Brugmans

Edith Brugmans was bijzonder hoogleraar wijsbegeerte in verband met katholieke levensbeschouwing vanwege de Stichting Thomas More aan de Universiteit Leiden. Ook is zij universitair hoofddocent rechtsfilosofie geweest aan de Radboud Universiteit. Ze publiceert over moraalfilosofische onderwerpen met bijzondere aandacht voor de filosofie van Iris Murdoch.


Weg van de enkeling

Weg van de enkeling - Edith Brugmans

Edith Brugmans reflecteert in Weg van de enkeling over objectieve geestelijke werkelijkheid. Onvermijdelijk stuit de mens op zichzelf als enkeling en toch voert zijn weg verder, naar de werkelijkheid van de geest. Deze werkelijkheid komt aan het licht in sentimenten (stemmingen, pathemen). De werkelijkheid van sentimenten opent het geestelijke, gemeenschappelijke en eenvoudige leven. Hier vindt de enkeling zichzelf als beginnend idealist.   De reflectie wordt ontwikkeld aan de hand van filosofische argumenten en persoonlijke ervaringen. Het werk van Iris Murdoch, Peter Strawson en Jean-Paul Sartre speelt daarbij een belangrijke rol.

Categorieën

Boekenwereld
Voor de verkoop van onze producten werken wij samen met boekenwereld. Hierdoor bestel je betrouwbaar en gemakkelijk bij een online boekenwinkel die in bezit is van het keurmerk van de Thuiswinkel. Hier vind je meer informatie of veelgestelde vragen over het bestellen bij boekenwereld.