Interview met Arnout van Cruyningen

24 mei 2019

Hieronder een interview met Arnout van Cruyningen over zijn nieuw verschenen boek Johan van Oldenbarnevelt.

Dit jaar is het 400 jaar geleden dat Johan van Oldenbarnevelt werd geëxecuteerd, wat is de erfenis van Johan van Oldenbarnevelt voor Nederland?

Oldenbarnevelt heeft een beslissende rol vervuld in de ontstaansgeschiedenis van het moderne Nederland. In jaren van opstand en oorlog heeft hij vorm gegeven aan een in het Europa van zijn tijd hoogst ongebruikelijk staatsbestel, aan de Republiek der Verenigde Nederlanden. En hij heeft zich ingespannen om dat sterk aangevochten nieuwe staatsverband een eigen plaats te geven in Europa, het internationaal erkend te krijgen, de onafhankelijkheid te verzekeren. Het bestel dat Oldenbarnevelt naar zijn hand wist te zetten, was zeker niet ideaal maar bevatte toch voldoende elementen, zoals een cultuur van overleggen en vergaderen, die bestendig bleken en waarop later kon worden voortgebouwd. Daarmee heeft hij mede de grondslagen weten te leggen voor de Nederlandse staat waarin wij nu leven.

Wat dreef Johan van Oldenbarnevelt?

Oldenbarnevelt werd gedreven door het verlangen om de zelfstandigheid van de Verenigde Provinciën diplomatiek en staatkundig te verankeren. Daarbij liet hij zich leiden door zijn staatsopvatting, waarin elke provincie soeverein was, ook in kerkelijke aangelegenheden, en Holland als rijkste en machtigste gewest een dominante rol toekwam. Naar eigen zeggen was hij in zijn jonge jaren een vijand van gewetensdwang geworden. Oldenbarnevelt was overtuigd protestant, maar verafschuwde godsdienstig fanatisme en bleef steeds antiklerikale trekken vertonen. De predikanten in de Republiek vond hij vaak te fel en veel te politiek in hun uitlatingen. Hij streefde naar verdraagzaamheid maar ging op den duur erg ver in zijn pogingen die af te dwingen.

Welke godsdiensttwisten hebben geleid naar de onthoofding van Johan van Oldenbarnevelt?

Aan de interne conflicten die al langer sluimerden maar tijdens het Twaalfjarig Bestand (1609-1621) gevaarlijk dreigden te escaleren zaten tal van aspecten: godsdienstige, kerkelijke, politieke, persoonlijke. Centraal kwamen verschillen van opvatting over enkele lastige theologische vraagstukken te staan, maar het ging om veel meer zaken van fundamenteel belang voor de nog onvolgroeide kerk en staat. Over wie het nu eigenlijk voor het zeggen had in deze aangelegenheden, de kerk of de staat. Oldenbarnevelt vond dat de overheid, die immers ‘de ware godsdienst’ was toegedaan, de dienst uitmaakte en zich niets hoefde te laten voorschrijven door ‘kerkelijke personen’. Het ging daarbij tevens om de vraag of deze kwesties op provinciaal of ‘nationaal’ niveau moesten worden geregeld. Oldenbarnevelt stelde zich zoals gezegd op het standpunt dat de provincies ook in kerkelijke aangelegenheden volstrekt soeverein waren. De ‘Generaliteit’ had zich daar niet mee te bemoeien. Daarom bleef hij zich ook hardnekkig verzetten tegen een nationale synode.

Wat vond u de meest interessante ontdekking over Johan van Oldenbarnevelt tijdens uw onderzoek?

Oldenbarnevelt bleek veel rechtzinniger en vromer dan ik lang heb aangenomen. Hij was geen theoloog en vond het maar beter om kwesties als de predestinatie die het menselijk verstand te boven gingen niet diepgaand te onderzoeken. Tijdens zijn studietijd in Heidelberg had hij hieromtrent een formule opgesteld en die voorgelegd aan enkele vooraanstaande calvinistische theologen. Die hadden hem gezegd dat hij het daar wel op kon houden. En dat heeft hij gedaan, de rest van zijn leven. De rechtzinnige predikanten, onder wie Antonius Walaeus, die Oldenbarnevelt in de laatste uren voor zijn executie moesten bijstaan, complimenteerden hem met de ‘schone belijdenis’ van zijn geloof en waren soms letterlijk met stomheid geslagen. Dat Oldenbarnevelt in het kamp van de ‘rekkelijken’, de remonstranten, was beland had dan ook meer te maken met zijn politieke opvattingen en zijn visie op kerk en staat dan met zijn geloofsovertuiging. 


Bezoek de lezing op 2 juni

Datum: Zondag 2 juni 2019
Tijd: 13.30 – 14.30 uur
Locatie: Museum Flehite, Westsingel 50 in Amersfoort
Aanmelden: Aanmelden is noodzakelijk via info@museumflehite.nl
Kosten: De lezing is gratis bij museumbezoek


Johan van Oldenbarnevelt

Johan van Oldenbarnevelt - Arnout van Cruyningen

Historicus Arnout van Cruyningen vertelt in de biografie Johan van Oldenbarnevelt over een van de grootste figuren van onze vaderlandse geschiedenis die aan de wieg stond van de Republiek.
Johan van Oldenbarnevelt wist als doortastende landsadvocaat van Holland, de hoogste politieke functionaris van het gewest, de basis te leggen voor de Nederlandse staat. Als politiek leider ging het hem voor de wind, totdat hij in godsdiensttwisten verzeild raakte en recht tegenover stadhouder Maurits van Nassau kwam te staan. Dit kostte hem zijn leven. Op 13 mei 1619 werd Johan van Oldenbarnevelt onthoofd op het Binnenhof in Den Haag. Vierhonderd jaar na zijn dood schrijft Arnout van Cruyningen in Johan van Oldenbarnevelt over deze intrigerende staatsman en zijn rol bij het ontstaan van de Republiek.

Categorieën