Dogmatiek

Vierde meedenkblog van dr. G. van den Brink en dr. C. van der Kooi

C. van der KooiOverheid
Tussen de verschillende reacties zat de afgelopen weken de suggestie dat we expliciete aandacht aan de verhouding van kerk en overheid zouden geven. Dat bracht ons nog een keer aan het denken. De overheid en de verhouding van kerk en overheid komt op enkele plekken in onze dogmatiek voorbij, maar wat opvalt, is dat de overheid als zodanig in de geschiedenis van de christelijke theologie nergens een vast plek heeft. De noemers waaronder het meestal verschijnt is bij de lutheranen de verhouding van wet en evangelie, of een tweerijkenleer. Bij Barth in de omkering van Christengemeind und Bürgermeinde. Bij Calvijn speelt de overheid een belangrijke rol bij de uitwendige genademiddelen of we kunnen denken aan Kuyper die de overheid een plek gaf in zijn leer van de Gemeene Gratie. Of moeten we de ascese betrachten waar Noordmans het zo vaak over had? Komt de overheid ter sprake in het licht van het gebed om het koninkrijk? We zouden de lezers wel willen horen wat ze tegenwoordig bij die verhouding tussen kerk en overheid denken. Kan de kerk de overheid ergens op aanspreken? En hoe dan? Meer in de stijl van Hauerwas? Bidden voor de stad, ook als je in Babylon leeft? Voor Europa? Of is het gebed voor de overheid glad vergeten?

Dr. Gijsbert van den Brink
Dr. Kees van der Kooi

Noot van de uitgever
U kunt hieronder een reactie achterlaten. We stellen constructieve reacties zeer op prijs. Onder de inzenders verloten we twee exemplaren van de Christelijke dogmatiek – een inleiding. De komende weken zullen beide auteurs regelmatig een ‘meedenkblog’ plaatsen op Theoblogie naar aanleiding van hun nieuwe uitgave.

24 reacties

  1. Reinier van Nieuw Amerongen
    2 april 2012 om 18:27

    Geachte dr. Van den Brink en dr. Van der Kooi,

    Graag sluit ik me aan bij wat Van de Beek zegt in zijn zojuist gepubliceerde boek ‘Lichaam en Geest van Christus’ in reactie op theocratie en profetie (122): “Uiteindelijk gaat het [hen] om macht en hangt het perspectief dikwijls voornamelijk af van de positie in het sociogram van de macht. Dat verklaart ook waarom bevrijdingsbewegingen makkelijk onderdrukkende regimes worden zodra ze gewonnen hebben.” Ik kan zelfs nog (tot op zekere hoogte) met hem meegaan als hij zegt (124): “De kerk is echter niet dienstbaar aan hogere idealen. (…) Zij leeft niet met idealen, maar ze leeft slechts haar identiteit: behorend aan Christus (…).” Zijn conclusie kan ik echter niet delen. Christenen mogen nooit ofte nimmer wegvluchten van hun verantwoordelijkheid in de wereld. Het is juist ontzettend belangrijk dat het christelijk geluid in de politiek gehoord wordt. Als argument voor het niet de politiek ingaan noemt hij (126): “Is het voorgaan in gebed in de gemeente niet belangrijker dan de politieke vergadering?” Dit is waar, echter, iedereen heeft zo zijn gave. Dit mag nooit een argument zijn dat de kerk zich niet met de politiek mag bemoeien!
    Wij hoeven niet naar macht te streven, maar moeten in gesprek blijven en het profetisch geluid laten weerklinken!

    Met vriendelijke groet,

    • 3 april 2012 om 21:22

      De gemeente van Christus is een vreemde in deze wereld en richt zich als eerste op datgene wat zij van Het Woord Gods te verstaan krijgen.
      Niettemin is de macht van de overheid verleend door God waardoor Hij ook wreekt wat zij volgens Zijn gebod verkeerd doen op Zijn tijd!
      Daarom is bidden voor de overheid een gegeven middel opdat het de onderdanen wel ga. Politiek en overheid is dus onderhorig aan Gods Woord en de daarin gestelden zullen ook Zijn oordeel niet ontgaan! ook zij krijgen de vraag van Jezus voorgelegd: wat heeft u uit liefde voor Mij gedaan?
      Gods Woord heeft al voorspeld dat ALLE macht teniet gedaan wordt wanneer Jezus Christus terug komt bij Zijn volk Israël en heersen zal over de ganse aarde! Handelen naar deze wetenschap brengt onderdanen en overheid op een gezamenlijk pad totdat Hij komt!

  2. Francis
    2 april 2012 om 20:05

    Ik moet bij de verhouding tot de overheid aan een aantal invalhoeken denken.
    1e Christus is Kurios – i.p.v. Ceasar, of eigentijdser Obama, Rutte etc. Dat heeft duidelijk politieke implicaties. Ook het woordgebruik als b.v. euangelion als tijding aangaande de geboorte van een zoon van een heerser bevindt zich in deze lijn. – relatie tot de Christologie dus
    2e de Komst van het Koninkrijk van God; De koning der Joden. Vgl. ook de politieke aspecten die N.T. Wright hiervan benoemd. Onder de eschatologie of onder Gods voorzienigheid.
    3e Ik denk zelfs aan de heilsleer. Welk ‘heil’ verwachten wij (niet) van de overheid, uiterst actueel. Utopische verwachtingen.
    4e Tenslotte zouden wij van de Vroege Kerk van de eerste eeuwen veel kunnen leren; als ik het goed onthouden heb richten de apologeten zich soms expliciet tot de overheden; en ook Tertillianus en Augustinus zijn in hun geschriften met de overheid in de weer. Onder welke locus dit te plaatsen kunnen jullie beter inschatten dan ik.
    5e Vgl. Wentsel deel 4c

  3. Wilbert Dekker
    3 april 2012 om 11:03

    De eerste associatie die bij mij bovenkomt is keizer Constantijn (en in het verlengde daarvan, Theodosius I). Hoe je de bekering van Constantijn en het uitroepen van christendom tot staatsgodsdienst kenschetst, is tekenend voor je denken over de verhouding kerk en staat. Is het “constantinisme” (of beter: “theodosianisme”) de “zondeval van het christendom” (Yoder/Hauerwas en Nederlandse volgers)? Of is het het logische vervolg op Handelingen 28? De discussie wordt in Amerika op dit moment op het scherpst van de snede gevoerd. Een aanrader is het boek van Peter J. Leithart, Defending Constantine (Hauerwas schreef hierover een recensie http://readperiodicals.com/201010/2172849851.html).

    De tweede associatie die bovenkomt is de Nederlandse Geloofsbelijdenis, met het (niet onomstreden) artikel 36. Als de NGB het ter sprake brengt, mag het zeker in de dogmatiek een plaats hebben, toch? 😉

    De derde associatie is deze: prof. G.H. van Kooten heeft de verhouding tussen de vroegchristelijke gemeente en de overheid als een belangrijke lijn door zijn onderzoek lopen. Wellicht heeft hij nog waardevolle inzichten te bieden. Verwerking van zulke inzichten kan het verhaal alleen maar ten goede komen.

    Ik denk dat het thema van “kerk en staat” actueler is dan ooit, nu de resten van het ‘Christendom’ (in de angelsaksische zin) aan het afbrokkelen zijn in ons werelddeel. En nogmaals de vraag: hoe waarderen we dat? Kan de kerk (c.q. de gemeente) daardoor terugkeren tot een soort zuivere kern? Of verliezen we daarmee iets wezenlijks? Ik ben heel benieuwd wat de vdK en vdB hierover gaan zeggen.

  4. Douwe
    3 april 2012 om 11:06

    Even meedenken . . .

    In het Rijk van God worden de wetten in de harten geschreven. Dat is nog niet klaar: geen reden om ons te verheffen, wel ons erop toe te leggen. Bovendien is er veel (toenemend?) verzet tegen Gods regels.
    Als in de huidige staat principes van Gods Rijk in botsing komen met de macht van het kwaad en er wetten komen met compromissen is het “vuile handen maken” een probleem voor christen-politici.
    In de staat is er een (toenemend) handhavingsprobleem. Er lijkt minder barmhartigheid, vergeving en vrede mogelijk dan in het Rijk van God.
    Maar binnen het Rijk van God is nog niet bereikt dat we eenduidig Christus volgen. Zoeken naar “inbreng in eenheid” en “uitstraling” (zoals bij Hauerwas’ Robuuste Kerk) stuit soms op eigen grenzen. Wat de mogelijkheden zijn totdat Christus zelf terugkeert, lijkt uiterst actueel als thema voor dynamische dogmatici! Gebed voor de overheid is er wel maar mogelijk te zeer beperkt tot concrete issues. Ook overheden zullen buigen voor Gods majesteit en ze kunnen maar beter meewerken!

    Interessante actuele stof van politici/ethici:
    Roel Kuiper in Moreel Kapitaal (2008) over de verbindingskracht van de samenleving gereflecteerd. Daarin ook over de betekenis van religie (h 11).
    Ad de Bruijne over de staatsfilosofie van O’Donovan (Levend in Leviathan, 2006)
    J.P. de Vries onderzocht de verhouding religie-politiek zoals Van Ruler er over dacht (een theocratisch visioen, 2011)
    Actuele vragen gaan m.i. over
    – de Bijbelse ruimte voor christelijke politiek (in een democratisch bestel)
    – realistische verwachtingen voor een christelijke inbreng in het licht van de Bijbel
    – hoe “zuiver” kan de kerk zijn/worden als gestalte / representant van God op aarde?
    – confrontatie met moslim- theocratie met missionair elan en hun “messiaanse” verwachtingen

  5. DEER
    3 april 2012 om 11:24

    Geachte broers,

    Graag wil ik met jullie het volgende delen:
    God is van eeuwigheid tot eeuwigheid dezelfde. Wij mensen kenden God in de tijd van Abraham minder goed dan nu in 2012. Je zou kunnen stellen dat naarmate de mens meer informatie van en over God heeft, hij een steeds beter beeld van God kan ontwikkelen. In Mozes z’n tijd werd God getypeerd o.a. als een God van wraak en Jezus onderwees z’n leerlingen dat Zijn Vader spreekt over Zijn kinderen, Zijn zoons (en dochters).
    Toen de Israëlieten in Egypte waren was God bij hun bekend als El Shaddai. Melchizedek sprak met Abraham over God de Vader als de Hoogste. In de tijd van Mozes werd de naam Jahweh geïntroduceerd. Jesaja sprak al over de Allerhoogste Jahweh. Jezus sprak over mijn Vader in de hemel.
    Dat het Godsbeeld zich ontwikkelde komt ook naar voren in de weergave van de tien geboden: de eerste keer wordt de bevrijding uit Egypte opgegeven als reden om de sabbat te onderhouden en de tweede keer werd als reden de erkenning van de schepping aangevoerd. Tot slot zie je dat de tien negatieve geboden werden omgezet in de grote positieve wet der liefde, het gebod
    om God boven alles lief te hebben en uw naaste als uzelf.
    Wij hoeven de Vader niet meer te beschouwen vanuit een soort kleuterpositie met een hele strenge (boeman)vader. Wij mogen de Vader gewoon zien als onze Vader, die 100% liefde is en in wiens bijzijn geen zonde past. Vergelijk eens twee tegengestelde polen die elkaar naderen. Hoe dichter bij elkaar, hoe meer weerstand. Hoe dichter bij Vader des te meer gedrag als van Vader (=meer en meer Jezus afspiegelen). In de dagelijkse praktijk uit zich dit in een toenemend sociaal dienstbetoon.

    Ik hoop dat u er mee gediend bent.

    mvg., DEER

  6. 3 april 2012 om 12:55

    In de Waalse kerk in Maastricht heeft de tekst “craignez Dieu, honorez le roi” uit Petrus 2 vers 17 een prominente plek. Een tekst die het spanningsveld samenvat van het denken over kerk en staat. Als je de essentie van de tekst naar onze tijd vertaald kom je mijns inziens uit bij een aansporing om toch vooral mee te zoeken naar, mee te doen met en mee te genieten van de cultuurontplooiing ook in onze tijd. “Eert de koning” is daartoe de aansporing.

    Het “Vreest God” zet deze cultuur ontplooiing onder hoogspanning. Het antropocentrisme en de grootheidswaan wordt daarmee de pas afgesneden. De kerk wijst via dat “Vreest God” de overheid en haar onderdanen, net zoals de wijze in de fabel van de graankorrel, op het feit dat wij mensen uiteindelijk onze diepste wensen en verlangens niet zelf kunnen vervullen. Een essentieel en bevrijdend inzicht, ook in cultureel opzicht, zoals Aldous Huxley schrijft in “Devils of Loudun”: “Civilization demands from the individual devoted self-identification with the highest of human causes. But if this self-identification with what is human is not accompanied by a conscious and consistent effort to achieve upward self-transcendence into the universal life of the Spirit, the goods achieved will allways be mingled with counterbalancing evils.”

  7. lezer
    3 april 2012 om 12:55

    Geachte professoren,
    Ik denk dat de kerk zich bij haar mandaat moet houden. Bij vragen rond kerk en overheid vraag ik me steeds af in hoeverre de kerk (PKN met name) dat nog wel weet. In het NT gaat het in elk geval uitsluitend om de verkondiging van het evangelie en niet om invloed in de politiek. Zij heeft een boodschap voor verloren zondaren. De kerk is geen politiek bedrijf of ontwikkelingsinstituut. Voorbeeld: Ik las dat de voormalige scriba Bas Plaisier uit de CDA stapt als op ontwikkelingsamenwerking wordt bezuinigd. Dat moet hij dan als dominee maar snel gaan doen. Zulke dingen roepen lijkt mij een vermenging van kerk met politiek. Daar houd ik absoluut niet van. Dominees moeten zich niet met politiek bemoeien. Daar hebben ze, als het goed is, ook niet voor doorgeleerd en geen verstand van. De kerk als instituut kan de overheid nergens op aanspreken. Zij heeft daar ook de deskundige mensen (dominees) niet voor. Politiek is een ander vakgebied. Dan pretendeert de kerk teveel. Daar is de kerk ook helemaal niet voor. De kerk en dominees moeten het evangelie verkondigen. Ik houd er niet van als kerkleiders in naam van mijn kerk van alles gaan roepen richting overheid of wat dan ook. Het veronderstelt dat ik als lid van die kerk het met een kerkelijk statement eens zou zijn. Dan moeten namens de kerk ineens ”de kruisraketten de wereld uit”. Daar gaat de kerk niet over. Dat wil niet zeggen dat individuele christenen geen bijdrage leveren aan de maatschappij, net als ieder ander. Maar, niet namens de kerk aub. Als je daarbij als individueel christen echter vuile handen moet maken, is dat weer een ander verhaal. Dan kun je er beter voor kiezen om bakker, bouwvakker of stratenmaker te worden. Schoenmaker (kerk) hou je bij je leest. Paulus wilde alleen ”het kruis van Christus” verkondigen. Bidden voor de overheid, prima, maar meer niet. Daar moet de kerk zich ook maar toe beperken, als instutuut. En liefst geen dominees die van alles, namens mij als kerklid, gaan roepen tegen de politiek en ook graag geen politieke adviezen. Daar hoef ik niet voor naar de kerk. Dan haak ik af. Dat had in elk geval Kuitert indertijd helder voor de bril. Het moet in de kerk om God, om Christus gaan. Dat betekent vreemdelingschap. Meer niet graag. Geef mij Van de Beek maar. Met groet.

  8. 3 april 2012 om 13:30

    Hoewel er verschillende mogelijkheden zijn kan de overheid misschien toch het best in de ecclesiologie aan de orde komen, om de verhouding kerk-overheid te bepalen. Overigens kan ik me ook voorstellen dat jullie er niet teveel over zeggen: (1) Is het niet een onderwerp dat beter in een christelijke ethiek dan in een christelijke dogmatiek kan worden uitgewerkt? (2) In het algemeen denk ik dat jullie boek didactisch sterker staat als het niet probeert volledig te zijn (met het risico dat te veel te kort wordt behandeld), maar de belangrijkste kernvragen goed introduceert.

  9. Jochem Hemink
    3 april 2012 om 18:11

    Ik verbaas me weleens over de snelheid van de omwenteling onder orthodoxe christenen van ‘alles van de overheid verwachten’ (Van Ruler, Verbrugh) naar ‘alles van de kerk verwachten’ (Hauerwas, O’Donovan, en hun Nederlandse volgelingen). Er is een terechte verschuiving geweest, maar men kan ook doorslaan door te stellen dat van de overheid niet of nauwelijks meer iets goeds verwacht kan worden in een ‘niet-christelijke’ tijd of samenleving. (Deze uitdrukking ‘niet-christelijke’ tijd, die ik zo her en der tegenkom, vind ik trouwens maar vreemd, zie Ps. 138:8, er kan beter worden gesproken over een nietkerkelijke, on-/anders-gelovige of een seculiere tijd.) Laat maar eens zien dat de verscheidenheid in de schepping niet slechts een menselijke uitvinding is, of een bijproduct van de evolutie, maar Gods bedoeling. Tot die verscheidenheid behoort, zeker na de zondeval, ook de overheid. Het gebed voor de overheid waar o.m. Petrus om vraagt laat de eigen plaats van de overheid helder zien. In het gebed om het Koninkrijk is ook het werk van de overheid inbegrepen. De overheid draagt gelukkig nog altijd bij aan vrede en gerechtigheid (ook al verschilt het van tijd tot tijd, of per gebied, in hoeverre we dit terugzien in het overheidsbeleid, waar zeker kritische opmerkingen over te maken zijn). Van mij mag Kuypers ‘algemene genade’ hier best bij genoemd worden. Scheppingsnormen worden door steeds minder mensen herkend; dit doet echter niets af aan de geldigheid van die normen, en ook niets aan de legitimatie om ze in te brengen in het politieke debat. Zie ook Jonathan Chaplin and Nick Spencer (eds.)(2009), God and Government, SPCK.

    Profetische kritiek en voorbeeldsamenleven door de kerk, werken aan gerechtigheid en vrede door christenen die betrokken zijn in en rond de overheid. Gezien mijn politicologie achtergrond ben ik van harte bereid detailvragen uit te zoeken of literatuur aan te dragen.

    Graag zou ik ook iets lezen over de bijzondere positie van het continent Europa in de geschiedenis van het christelijk geloof. Dit kan bijdragen aan de waardering van de Europese overheid. Er kan best kritiek zijn op het Europees beleid, maar de Europese overheid als zodanig zou onder christenen niet ter discussie horen te staan. Zie ook Jeff Fountain (2010), Deeply Rooted. The Forgotten Legacy of Robert Schuman, Schuman Centre for European Studies.

    • lezer
      3 april 2012 om 22:00

      Geachte heer Hemink,

      U schrijft: Ik verbaas me weleens over de snelheid van de omwenteling onder orthodoxe christenen van ‘alles van de overheid verwachten’ (Van Ruler, Verbrugh) naar ‘alles van de kerk verwachten’ (Hauerwas, O’Donovan, en hun Nederlandse volgelingen).

      Uw verbasing is niet nodig. Als het perspectief van de kerk en overheid beide aards en politiek gericht zijn, is het gewoon een kwestie van waar die aardse macht heenschuift. Als christenen een idealistisch verlicht mensbeeld koesteren, hier politieke koninkrijken denken te kunnen bouwen, de mens zien als beeld van God i.p.v. de nietige mens als stof en gras en zondig, hoef je niet veel anders te verwachten. Dan laat de kerk de oren hangen naar invloed in de politiek, naar macht dus. En bij macht vallen altijd slachtoffers. Dan is het foute boel met de kerk. Met gevolg: leegloop.
      Van de overheid kun je als christen alleen maar hopen op een beetje evenwicht. Als de overheid ook nog vrede en gerechtigheid bevordert, mag je zeer dankbaar zijn, zondermeer. Daar mag/moet je voor bidden (Petrus).
      Het is immers anders geweest in Europa.

      Graag leest u iets in de dogmatiek over de bijzondere positie van het continent Europa in de geschiedenis van het christelijke geloof in de dogmatiek. Ja, misschien is dat een goed idee. Dan zou immers in de dogmatiek op grond van die geschiedenis onomstotelijk kunnen worden aangetoond hoe zondig de verlichte mens van Europa is, want in de politieke pronketalages staan immers machthebbers, ideologen, zoals de Napoleons, de Stalins, de Hitlers en Milosovics etc. In de dogmatiek zou daarmee de juistheid bewijsbaar zijn aangetoond over wat Rom 1-3 zegt namelijk, dat alle mensen zondaars zijn. Dat is dan ook gelijk even ”wetenschappelijk bewezen”. En voor wetenschappelijke bewijzen is de mens vandaag gevoelig. En dan kan de dogmatiek ook gelijk dienen als overtuigende apologetiek als uitgangspunt voor de evangelieverkondiging voor verloren zondaars incl. politici in Europa.

      U wilt profetische kritiek en een voorbeeldsamenleven door de kerk, werken aan gerechtigheid en vrede door christenen. Dat mogen individuele christenen best doen, maar liever niet georganiseerd namens de kerk. Waar komt toch die hoge pretentie van de kerk steeds vandaag dat wij christenen anderen zoveel te leren hebben. Denken we dat we als christenen betere politiek hebben? Nee, vergeet het maar met een kerk die politiek bedrijft.
      De kerk (als instituut) heeft een andere opdracht.

      Voorbeeldsamenleven door een verscheurde kerk gaat in elk geval niets worden. Dan moet eerst de kerk maar eens één worden. Zoals ook Christus één is. En ook dan zit de kerk nog steeds vol met zondaars, verloste zondaars, dat wel, maar nog steeds zondige mensen. Niet beter dan de mensen buiten de kerk. De hoop voor de christen is aan ”gene zijde”, na de opstanding van het lichaam. Daar ligt onze hoop volgens Paulus, niet in dit aardse bestek. Meehelpen als individu aan leefbaarheid en betrokkenheid in de politiek is in principe (misschien) prima (voorzover je geen vuile handen hoeft te maken, wat bijna niet te voorkomen is), maar absoluut niet als, namens of in opdracht van de kerk.

      Met kerkmensen kun je geen aardse koninkrijken bouwen. Nee, laat de kerk maar buiten de politiek blijven en bij haar mandaat van evangelieverkonding , daar heeft ze meer dan genoeg aan. En dáár is zij voor.

      Ik zie liever dat het in een dogmatiek uitsluitend over God gaat. En de relatie van de kerk tot de overheid is er een van vreemdelingschap en bijwoners in deze wereld. Dat mag er wel in. Maar liever niet veel meer, wat mij betreft. Want dan wordt het al gauw betweterigheid van christenen t.o.v. niet-christenen (uit naam van God/kerk).
      Met hartelijke groet.

  10. Anja
    3 april 2012 om 20:35

    Is er misschien een verband tussen niet (meer) bidden voor de overheid en een overheid die niet meer met God rekent? – Heeft de houding van het volk ook te maken met door wie zij geregeerd wordt?

  11. 3 april 2012 om 21:45

    God schiep de overdekkende cherub die zou vallen.
    God schiep Zijn stuk land,het Paradijs,metde boomdes Levens EN de boom van de kennis van goed en kwaad:de mens is geworden als één onzer, kennede het gioed en het kwaad. Daarvoor was de mens niet geschapen en moest hij uit het Paradijs verdreven worden.
    De zevendaagse schepping is een proloog van Gods Voornemen der eeuwen.
    Binnen die tijd brengt Hij de mens door Jezus Christus tot Zijn bestemming!
    Hoe groots is het dat Hij van het stof der aarde de mens geestelijk doet evalueren zodat Hij bij zijn kinderen kan wonen en altijd leven?
    Dan is er geen macht en geen wet meer, maar de band van Liefde die Hij belichaamd en is de mens volmaakt, heersend over de materie!

  12. William
    3 april 2012 om 22:09

    Geachte dr. van den Brink en dr. van der Kooi,

    – Zo nu en dan zingen we het Wilhelmus van Nassouwe (coupletten 1 en 6) in de kerk (na de zegen). Het einde van het eerste couplet: de koning van Hispanje heb ik altijd geëerd. Zet daartegenover het begin van het zesde couplet: mijn schild ende betrouwen zijt Gij, o God, mijn Heer! Overheid en kerk zijn tegenwoordig niet meer zo sterk met elkaar verbonden als dit gezang doet vermoeden. Wat mij betreft komt alleen God de eer toe om het werk van Jezus Christus. De overheid is slechts een tijdelijk verband en van ondergeschikt belang. De overheid is in die zin een seculier instituut.

    – Ik constateer een krimpende overheid, een krimpende kerk en toenemende vrijheid voor het individu. De mensen van deze tijd (2012) en deze plaats (Nederland) vragen volgens mij meer om individuele rechtvaardiging, verticaal (Luther) dan om sociale gerechtigheid, horizontaal (Calvijn).

    – Toch vind ik een nieuwe doordenking van de verhouding tussen kerk en overheid relevant, juist in het kader van sociale gerechtigheid. De naaste liefhebben is een opdracht in het gebod en een antwoord op het evangelie. Daarop worden wij steeds door het Woord aangesproken. En wij mogen God steeds vragen om de kracht om dit waar te maken. Moeten we de overheid aanspreken? Als het niet in daden kan, dan in woorden. Maar altijd op een manier waarop de verspreiding van het evangelie doorgang kan vinden. Laten we het allereerst in gebed brengen: Heer, U heeft hen over ons gesteld, wilt U hen dan ook de kracht en het inzicht geven om het waar te maken? We kunnen anderen niet vragen om iets te doen, zonder zelf eerst het optimale te doen. Een overheid die gehoor geeft aan het evangelie, is een zegen voor de mensen die zij dient.

    Hartelijke groet, William

  13. Jochem Hemink
    4 april 2012 om 00:07

    Geachte lezer,

    Het gaat niet om macht op zich. In woorden van André Rouvoet: het gaat erom de macht dienstbaar te maken aan de gerechtigheid. En ik zeg erbij: dat zal slechts zeer beperkt lukken. Maar dat betekent niet dat we het proberen moeten laten.

    Zeker, Europa is een continent dat niet alleen met de Bijbel kennis heeft gemaakt, maar waar ook de zonde sterk heeft toegeslagen. Maar Stalin en Milosevic waren geen christenen. Juist Europa laat het falen van een cultuurchristendom zien zolang het niet gepaard gaat met navolging van Christus. Dat betekent niet dat de kerk het automatisch zoveel beter doet, maar wel dat zij voorzichtig mag werken aan het stichten van vrede. In woorden van Jezus (Mattheüs 5): het licht laten schijnen, en het zout krachtig laten zijn. (En ik zeg erbij: zout is bederfwerend, het is geen stroop; het gaat hier niet primair om aantrekkelijkheid.)

    Laten we het goede dat God in dit continent heeft gedaan niet te snel vergeten door het bloed dat er is vergoten. Zie Jeff Fountain (2005)[2004], Leven als volk van hoop. Geloof, hoop & visie voor Europa in de 21e eeuw.

    De ultieme hoop voor de kerk is Christus. Politiek gaat echter niet over de laatste dingen, maar over de voorlaatste dingen. Niet voor alle kerkmensen uiteraard, maar wel als daar hun roeping ligt. In het bijzonder voor christenjuristen, -politicologen, -bestuurskundigen, politiek filosofen als Govert Buijs en Jonathan Chaplin. Voor alle christenen in het stemhokje, en als burger (dat is vooral: als buurman of -vrouw, zien wie mijn naasten zijn en waar de nood is, voor mensen bidden, af en toe iets biologisch kopen, een helpende hand). Zonder dat het tekort doet aan de Evangelieprediking. Laten predikanten dat als hun kerntaak beschouwen.

    Misschien hoeft het niet per se in een dogmatiek, maar God is wel de Immanuël, de God die betrokken is bij déze zondige wereld, mét al haar structuren, met de overheid. Zonder dat dit betekent dat het werk van God vereenzelvigd wordt met het werk dat christenen doen: Hij is altijd oneindig hoger.

    • lezer
      4 april 2012 om 18:16

      Geachte heer Hemink,

      Bedankt voor uw reactie. Mijn probleem blijft. Ik wil mijn visie toelichten.
      Een christen wordt in de bijbel opgeroepen God lief te hebben en tot een godvruchtig leven. Ieder is verantwoordelijk dat zelf in te vullen in het dagelijkse leven. Dat gaat met vallen en opstaan. Om bij die les te blijven luistert de christen wekelijks in de kerk naar het Woord van God. Daarvoor zijn mensen geroepen en aangesteld tot predikant, en wat mij betreft komen er bisschoppen om deze predikanten bij het Woord van God te houden. Want dat is helaas soms ook nodig. Dat is het mandaat cq. de opdracht van de kerk. Naar mijn mening, meer niet. En daar heeft de kerk de handen meer dan vol aan. Verder geen pretenties. Een kerk zit gewoon vol met zondaars die uit genade mogen leven en dankbaar zijn voor wat God hun daarin schenkt. Dat moet allemaal niet aan de grote klok gehangen, of chr. magazines mee worden volgeschreven. Wees daar maar bescheiden in. Want de dieptepunten zijn er ook altijd nog, of die komen nog wel een keer. Dat leidt anders tot eigenwaan, en voorbeelden en pretenties waar de gewone christenmens die de succesverhalen leest doorgaans geen raad mee weet.

      Het christelijke geloof en leven is GEEN PROGRAMMA dat je moet gaan organiseren. Christen filosofen zoals Govert Buijs, Jeff Fountain (kennelijk) en andere christelijke ideologen en/of theocraten maken van het christelijk geloof een politiek of op godsdienst gebaseerd programma (ethiek). Dan wordt het christelijke geloof een christelijke ideologie, en helaas, wat zij zeggen suggereert dan dat het ”moet van God”, of ”van de bijbel” of in elk geval ”van die chr. filosofie/ideologie”. Daar heb ik grote, grote moeite mee, met dit soort leidslieden. Als dominees op dit pad gaan is het al helemaal een ramp, want dan gaan ze ideologien over het kerkvolk uitstrooien. Dan wordt de kerk een politiek instituut. Voorbeeld: Dan gaan de Bas Plaisiers roepen dat ze de CDA gaan verlaten als er gekort wordt op ontwikkelingssamenwerking. Want ontwikkelingssamenwerking ”moet kennelijk van God”. Terwijl hij als dominee helemaal geen verstand heeft van ontwikkelingssamenwerking. En er daarom zijn mond over moet houden, want het is niet zijn vakgebied. Hij is aangesteld in een hoger ambt, van predikant, dominee. Het zou beter zijn als chr. voorlieden minder pretenties hadden, en zich bij hun ambt houden.

      Mijn probleem is niet met politiek an sich. Dat moet gebeuren. Maar met de VERMENGING van kerk en politiek, dus ”het overgieten van politiek met een christelijk sausje”. Het ”God/godsdienst” achter je politieke karretje spannen. Dat doet afbreuk aan het christelijke geloof, want het chr. geloof is geen politiek programma en gaat helemaal niet direct over aardse politiek. Ik stoor me aan dominees die over politiek praten. Ze moeten over ”God” praten. Dat is het mandaat van de kerk waarvoor dominees zijn aangesteld en door het kerkvolk worden betaald.
      En christelijke filosofen zoals Buijs mogen best over politiek praten maar moeten ”God” en ”geloof” er buiten houden, en God niet achter hun karretje spannen voor hun politiek of filosofie. En geen te hoge pretenties hebben als christen. Ze kunnen hoogstens over ”ethiek” praten, maar dat is niet het alleenrecht van christenen. Er zijn wat dat betreft ook zeer voorbeeldige mensen die een andere godsdienst aanhangen en veel goeds te zeggen hebben. Nog maar een keer: waar komen toch die hoge pretenties steeds vandaan van christen politici?

      Met Stalin en Milosovic maakt u zich er veel te gemakkelijk vanaf door te zeggen dat zij geen christenen waren. Dat weten we trouwens ook helemaal niet. Door te zeggen dat zij geen christenen waren, verheft de christen zich boven hun en dat is eerder een voorbeeld van de arrogantie van christenen die denken dat zij als christenen het grote voorbeeld zijn in de politiek. Er is ook altijd nog een Bush en Blair, en met hun (chr.) ideologie zaten ineens zomaar in Irak. Bush zelfs een ‘born-again’ christen en Blair een ”gewoon christen”. Of waren dat volgens u ook geen echte christenen. Nee, dan maakt u zich er veel te snel vanaf? Want wat is dan wel een echte christen?
      Wij hebben ook altijd onze Abraham Kuyper nog, ook een ideoloog die het christelijke geloof achter zijn karretje spande voor politieke doeleinden.
      En met Berkhof participeerden we in een ”Wereldraad van Kerken”, met vooral veel (chr) politiek in het vaandel. Nee, zo mooi ziet het er echt niet uit, noch met Europa, noch met haar kerkgeschiedenis.

      De politiek, het moet gebeuren, maar laat het christelijke geloof er buiten, en doe gewoon wat je als christen denkt te moeten doen, maar AUB geen hoge pretenties van CHRISTELIJKE PROGRAMMA’S EN CHRISTELIJKE IDEOLOGIEN. Dat is de kern van wat ik wil betogen. Daarmee breng je het christelijke geloof vroeg of laat alleen maar in diskrediet, omdat ook christenen van hetzelfde houtje zijn gesneden als ieder ander: zondaars. En ook chr. ideologieen en programma’s leiden tot dwang, machtsmisbruik en het eruit gooien van dissidenten of erger. Ook dat leert de Europese geschiedenis, juist de kerkelijke geschiedenis. Laat de kerk daarom maar helemaal zwijgen als zij denkt wat goed is voor de politiek. De kerk heeft een andere boodschap te vertellen: van ”zonde-gerechtigheid en oordeel”.

      Het gaat mij erom dat we noch van politiek noch van de kerk in politieke zin veel te verwachten hebben. De verschuiving van die gekoesterde verwachting had u verbaasd, schreef u. Ik heb eerder genoemd dat dat soort ideeen voortkomt uit een te positief mensbeeld, ook van de christen-mens, ook van de born-again christenmens, ook van de door de Heilige Geest gedoopte christenmens. Ook al die soorten christen-mensen doen kwaad, soms veel kwaad en zijn net zo goed mensen met gebreken. Niet veel van te verwachten dus. Daar kun je geen ideologieen mee bouwen. En zij zijn ook onderdeel van alle systemen van het kwaad en van de zonde in deze wereld waar niemand aan kan ontsnappen. Elke goede keuze heeft in dit aardse bestek een keerzijde, daarom is er ook voor christenen geen ontkomen aan de zonde, om welke reden het conflict van Rom 7 in de bijbel staat. Als de politiek vrede en gerechtigheid brengt in het voorlaatste is dat een zegen, rede tot dankbaarheid. Maar een politieke verwachting, nee, dat moeten we maar niet hebben, dan wordt het weer ideologie. En van de kerk ook niet.Want ideologie leidt tot onderdrukking van diegene die die ideologie niet aanhangen. Dat geldt ook voor elke chr. ideologie. Daar zijn ook voorbeelden van. Zo voorbeeldig ziet het Europa er niet uit. Waar het qua politiek slechter gaat dan in Europa is dat echt niet omdat het daar geen ”echte” christenmensen zijn. Want hetzelfde geldt voor de kerk en haar kerkelijke brandstapels, maar dat hoef ik u vast allemaal niet op te sommen. Wat mij betreft dus geen pretenties noch voor politiek noch voor de kerk.

      Met uw slotconclusie kan ik het eens zijn. Misschien zijn we het over meer eens dan uit onze correspondentie misschien lijkt, maar bovenstaande wilde ik toch nog graag aan u kwijt. Want u bent politicoloog begreep ik? Dan hoop ik maar dat u kerk en politiek qua mandaat goed uit elkaar weet te houden en daarbij als individu veel goeds kunt doen voor de maatschappij.

      Met groet.

  14. 7 april 2012 om 17:14

    Geachte proffesoren,
    geven jullie in je boek ook aandacht aan de verhouding binnen het Lichaam van Christus tussen Joden en heidenen. Gelovigen uit de heidenen zijn geënt op de edele olijfboom (Rom.11). Nu de meeste kerken de intentie hebben de vervangingstheologie af te zweren en er veel Joden in Jezus als de Messias geloven (zonder dat ze daarmee ophouden Joods te zijn en vaak zonder dat ze lid worden van een van de vele christelijke kerkgenootschappen), moet de verhouding opnieuw doordacht worden. Is de door Dan Juster voorgestelde ‘additional theology’, de ‘bijvoegtheologie’ (gelovigen uit de volken worden door hun geloof in Jezus geënt op de al staande edele olijfboom) een goed alternatief voor de vervangingstheologie? De in Jezus gelovende Joodse theoloog Juster zegt dat veel kerken (in ieder geval de Rooms-katholieke Kerk) de vervangingstheorie hebben afgezworen, maar dat ze de consequenties daarvan nog niet overzien.
    Wat betekent het dat het Nieuwe Verbond is aangegaan met het volk Israël(Zoals ook de Pauselijke Bijbelcommissie nadrukkelijk stelt)?
    Kees Slijkerman, Paaszaterdag 2012

  15. Jochem Hemink
    10 april 2012 om 11:57

    Waarde lezer,

    Dank voor uw reactie. Ik hoop inderdaad dat we het op meer punten eens zijn dan enkel uit deze discussie naar voren komt. Want op dit punt denk ik dat we het voorlopig oneens blijven. Laat ik nog enkele dingen uit mijn bijdrage toelichten.

    U schrijft hierboven terecht dat er zeer voorbeeldige mensen zijn die een andere godsdienst aanhangen en veel goeds te zeggen hebben. Laat ik mijn punt dan omschrijven met woorden van Gandhi: ‘wie geloof en politiek wil scheiden heeft van beide niets begrepen’.

    Het gaat dan ook niet om het alleenrecht van christenen. Met Kuyper zeg ik: soms valt de wereld mee, en de kerk tegen. Het gaat erom de opdracht die christenen ontvangen uit te voeren met ‘alle mensen van goede wil’ zoals pauselijke encyclieken het zo mooi omschrijven. (De Heilige Geest werkt namelijk ook buiten de kerk. Gelukkig worden de waarden waar christenen voor staan, ook in de politiek, herkend door veel meer mensen dan door hen alleen. De meeste voorstellen waar christelijke politici mee komen worden door meer dan enkel de christelijke partijen gedragen. -Kuyper zou dit verschijnsel ‘gemeene gratie’ noemen.- Ik ken in deze tijd geen christelijke politici meer die een alleenrecht claimen, waar haalt u dit verwijt toch vandaan? Hooguit zal er over sommige opvattingen blijvend verschil van mening zijn met andere politici.)

    Die opdracht is, en dan zeg ik het in uw woorden, God liefhebben en een godvruchtig leven. Laat ik dit zeggen: deze opdracht lijkt, ook al is het er een lelijk en oneigenlijk woord voor, op een programma (althans zo zou u het waarschijnlijk noemen). Want dit is niet eenvoudig. Dit moet vórm krijgen. Dit omvat ook het liefhebben van de naaste. En hiermee: recht doen, vrede zoeken. Een godvruchtig leven leiden betekent: Christus navolgen op alle terreinen van het leven. Inclusief het politieke terrein. Individuele christenen kunnen niet zonder de kerk die hen ondersteunt bij de roeping die zij uitvoeren in hun dagelijks leven. Laten we de kerk als instituut en als organisme niet teveel uit elkaar trekken.

    Laat ik een voorbeeld geven. Christenen mogen verschillen over hoe ontwikkelingssamenwerking het beste uitgevoerd kan worden. Door de overheid, of juist door particuliere organisaties. Dat is een afweging die uiteindelijk op politiek niveau wordt bepaald (slechts door hen die, zoals ik eerder aangaf, hiertoe geroepen zijn). Bas Plaisier gaf zijn opmerking dan ook als betrokken medeburger, en niet als dominee. Maar dit behoort wel tot de opdracht van alle christenen: het liefhebben van de naaste, juist ook de allerarmsten. En een helpende hand uitsteken waar dit mogelijk is. De Bijbel spreekt ruim over Gods barmhartigheid en ook over oproepen om barmhartigheid aan anderen te bewijzen. Het moet over God gaan, ja, maar ook over (het dienen van) de naaste.

    Duidelijk is dat de Bijbel geen politiek programma is en ook niet als zodanig is bedoeld. Bijbelse richtlijnen geven wel bepaalde beginselen voor rechtvaardig bestuur. Zonder dat het Koninkrijk van God gelijkgesteld zou worden aan óns zoeken naar vrede en gerechtigheid, mogen wij wel een rechtvaardig ingerichte samenleving bevorderen.

    En dit kan wel samen met andersgelovigen, maar niet op een ‘neutrale manier’. Je kunt geloof er niet buiten houden omdat ideeën, ook over politiek, uiteindelijk hun basis hebben in een gelovige visie op de werkelijkheid. Het liberalisme verafgoodt individuele vrijheid, het socialisme zet alle kaarten op gemeenschappelijk eigendom, enzovoorts. Het Bijbelse mens- en wereldbeeld laat de verscheidenheid van de schepping zien, en vooral dat God uiteindelijk boven alle structuren van de werkelijkheid staat. Onderscheid tussen kerk en staat moet er zijn, maar niet tussen geloof en politiek.

    Een persoonlijke vraag aan u waarop ik geen antwoord hoef: bent u uiteindelijk, met al uw afkeer van het ‘moeten’, niet net zo anarchistisch als dat u de vrijkerkelijken verwijt dat zij zijn? De naaste liefhebben ‘moet’ wel, als een mens het Evangelie gelooft. Niet omdat wij zo goed zijn uit onszelf maar omdat God het in ons werkt. En er is behoorlijk veel ruimte als het gaat om de vraag hoe de naaste gediend kan worden.

    Ik heb nog even opgezocht: Stalin en Milosevic hebben zich van het geloof afgekeerd. Zij gedroegen zich in elk geval niet als christen, laat dat duidelijk zijn! Over Bush en Blair kan gediscussieerd worden. Ook christenen zijn niet zonder fouten. Dat ook christenen fouten maken betekent niet dat elke vorm van macht per se vermeden dient te worden. Er is ook wel verschil te zien tussen cultuurchristenen en belijdende christenen. Ten dele, maar toch. Doe niet alsof het allemaal niks uitmaakt omdat de mens toch slecht is en blijft. Kijk bijvoorbeeld eens naar het voorbeeld van iemand als William Wilberforce, die als christenparlementariër in Engeland het na lang ploeteren voor elkaar kreeg dat de slavernij daar verboden werd.

    Ik ga uit van de oergereformeerde opvatting dat God als het misgaat deze schepping niet verwerpt om een ander project te beginnen maar trouw blijft aan wat zijn hand begonnen is en heel deze schepping vernieuwt naar haar uiteindelijke bedoeling. Dat werd getoond door kruis en opstanding. Dat zal volledig te zien zijn als God alle dingen nieuw maakt. En in het hier en nu zien wij soms al tekenen daarvan. En op andere momenten maken christenen fouten, maar dat is geen excuus om maar in de kerk te blijven hangen en verder niets te doen. Het werk in de wereld heeft waarde, juist ook als gelovig mens. Ons verschil zit in de kern (opnieuw) in de eschatologie.

    • lezer
      11 april 2012 om 15:19

      Geachte heer Hemink,

      Ik waardeer uw schrijven zeer. Onze visies lopen echter uiteen.

      Het verschil zit denk ik in een verschil in visie op het mandaat van de kerk. In mijn visie is de kerk (als instituut) er niet om de wereld te verbeteren. Dat is niet het doel van de kerk.

      Het ging er mij in mijn schrijven om te laten zien dat dergelijke pretenties van de kerk op niets uitlopen en een anti-getuigenis zijn. Wereldverbetering kan alleen door machtsuitoefening en dan loopt het fout als de kerk dat gaat doen. Het maakt daarbij niet uit of het dan zgn. ”echte” of ”geen echte christenen” zijn. Aardse macht blijft macht, ook voor christenen. Als die macht door een hogere macht ”god” (christelijke filosofie/ideologie) wordt aangedreven wordt het nog riskanter.

      De kerk is een eschatologische gemeenschap die Christus belijdt en verkondigt, en dat viert. Dat betekent vaak kruisdragen, veracht worden (zoals vaak in andere landen), want de boodschap van het kruis is niet van deze wereld, cq. de boodschap is een dwaasheid ”voor Jood en Griek”.

      (En dan in een geheel andere zin een dwaasheid dan de EO-quiz van deze week die ook een dwaasheid was cq. beschamende vertoning en aanfluiting voor alles wat christelijk heet).

      Individuele christenen zijn het zout der aarde. Maar de kerk als instituut hoort in mijn visie zich niet bezig te houden met politiek. Want politiek is macht. Predikanten, ambtdragers zijn geroepen door die kerk. Zij zijn ook de stem van die kerk en als zij naar buiten treden (in media bijv.) spreken zij namens de kerk en niet als privepersoon. Zij behoren zich daarom te onthouden van politieke uitspraken en alleen over Christus te spreken.

      Hier moeten we het maar bij laten. Nogmaals dank voor uw reacties.
      Misschien gaat de dogmatiek op onze visies in. En daar is het in deze blog om bedoeld.
      Met groet.

  16. Francis
    10 april 2012 om 18:23

    Ik zou het leuk vinden als jullie, Gijsbert en Kees, ook op de reacties van reageerders zouden reageren op dit weblog. Francis.

  17. G vd Brink
    12 april 2012 om 12:00

    Beste Francis e.a. meelezers,
    Wij begrijpen die wens, maar het is voor ons toch wat lastig om specifiek op alle reacties in te gaan. En als we het op sommige wel doen en andere niet, is dat ook weer lastig… Natuurlijk kunnen we met de ene reactie meer dan met een andere (m.n. waar mensen onderling met elkaar in discussie gaan, wat we overigens uitstekend vinden, dijt de discussie soms wat uit), maar we waarderen de manier waarop iedereen meedoet zeer. We volgen alles dan ook met grote aandacht, en er is absoluut het nodige bij wat ons verder helpt in onze doordenking, in de keuzes die we maken, de invalshoeken die we kiezen etc. Het zal straks uit het boek trouwens ook wel blijken. Hopelijk is dit voor dit moment even voldoende!

  18. lezer
    12 april 2012 om 16:37

    Geachte Prof. Van den Brink,

    Het uitdijen van discussies, daar ben ik ”lezer” schuldig aan. Excuses daarvoor. Maar, het zat me soms erg hoog en ik hoop dat u de essentie eruit haalt waar het mij om gaat.

    Namelijk: Een dogmatiek die recht doet aan het werkelijke aardse leven, die de zonde vooral niet vergeet en die zich niet laat verleiden tot on-realistische theologische dromen voor het hier en nu die de werkelijkheid niet raken bijv. vanuit de incarnatie theologie (van anglicanen) of vanuit de opstandingsgedachte.

    En een dogmatiek die de verschillende categorien namelijk God en mens uit elkaar houdt en niet opheft of zomaar op eenzelfde vlak met elkaar in verband brengt. Zodat theologie onderscheiden blijft van antropologie en niet vermengd wordt.

    Ik verliet indertijd de Ger. Kerk (Syn) naar een ”evangelische gemeente” vanwege de ”antropologie”, maar ben ondertussen teruggekeerd, nu naar de Hervormden (PKN/Confessioneel) ook vanwege de ”antropologie” (in een andere gestalte) bij de evangelischen. En waar moet ik straks naar toe bij verdere ”evangelicalisering” van de PKN. Dan moet het maar RKK worden.

    Ik ben erg benieuwd om uw dogmatiek te gaan lezen.

    Met veel dank.

    • Jochem Hemink
      13 april 2012 om 23:34

      Geachte lezer,

      Dank voor uw reactie op mijn laatste bijdrage. Heel verhelderend.

      Ook ik droeg hier bij aan het uitdijen. Ik wil graag mijn visie helder onder woorden brengen, zeker als erop gereageerd wordt, maar excuus als ik daarin soms wat doordraaf.

      Geachte professoren,

      Dank voor uw betrokkenheid. Ik zie uit naar het eindresultaat. (Hoe het ook uitvalt.)

      • lezer
        19 april 2012 om 09:42

        Geachte heer Hemink,

        Bedankt voor uw sympathieke reactie.

        U zult vast kunnen begrijpen dat ik niet zo blij was vandaag in het ND te lezen dat er zo’n 200 predikanten, met name uit de PKN een brief aan premier Rutte en de Tweede Kamer hebben ondertekend waarin zij oproepen niet te bezuinigen op ontwikkelingssamenwerking.

        Deze dominees hadden beter de Apostolische geloofsbelijdenis en die van Nicea kunnen ondertekenen. Daarin gaat het om andere zaken.

        Nu maar hopen dat er niet nog meer predikanten zijn die (impliciet ook namens mij) denken dat het ondertekenen van politieke petities bij hun ambt en het mandaat van de kerk behoort. Nog afgezien van het feit of ze daar eigenlijk wel verstand van hebben.

        Deze dominees hebben nog steeds de missie van ”kruisraketten de wereld uit”. Triest, want het gaat in de bijbel om verzoening van de zonde. Dat zou hun boodschap moeten zijn. Misschien dat de kerken dan minder leeglopen, want voor een politieke boodschap hoef ik niet naar de kerk.

        met groet.