OverigeSpiritualiteit

Schrijven is blijven

Onderstaand artikel van Aart Mak is gepubliceerd in het maartnummer van het maandblad Open Deur. Dit nummer heeft als thema ‘De brief’.

Schrijven is blijven

Een brief van lang geleden maakt dierbare herinneringen tastbaar. Maar brieven worden steeds minder geschreven in deze snelle tijd van whatsapp en sms. Zijn we de kunst van bedachtzaam corresponderen verleerd?

Ach ja, die brief. Mijn vader, meer dan tien jaar geleden overleden, schreef hem ergens in het voorjaar van 1997 aan mij. Ik kwam hem tegen in de laatste weken van 2013 toen ik de inhoud van mijn studeerkamer overhevelde naar mijn nieuwe huis. Getypt op een laatste-generatie-Remington, rechtsonder eindigend met het als altijd amper leesbaar geschreven ‘je vader’. De brief ontroerde mij opnieuw. Mijn vader was daarin ontwapenend eerlijk, heel persoonlijk. Zowel door de manier waarop, als door wat hij schreef, voelde ik me gezien en geliefd.
Natuurlijk herinner ik mij ook opmerkingen van mijn vader, terloops of weloverwogen. Hij kon geestig en ad rem zijn. Ik weet nog hoe zijn stem klonk als hij boos was. Maar dat haal ik uit mijn eigen innerlijk. Het heet niet voor niets herinneren. Een brief als deze en andere hanenpoterig geschreven krabbels die ik van hem heb bewaard, lijken me dichter bij hem te brengen. Het papier dat ik in handen heb, is door hem zelf ooit aangeraakt en met zijn pen of door de typemachine die ik zo goed kende, beroerd. Met zo’n brief reis ik terug in de tijd. Ik ervaar weemoed omdat ik het allemaal beleefd heb en het zich nooit meer zal herhalen.

Geheugen
Vroeger is voorbij. Maar zonder de kunst van het schrijven zouden mensen nooit de wisselende tijden hebben kunnen overbruggen zoals ik met deze brief. Door te lezen wat een ander ooit schreef, wordt een band opnieuw gesmeed. Volgens antropologen hebben generaties mensen alleen maar mondeling gecommuniceerd. De verhalen werden doorverteld van geslacht op geslacht. Maar toen mensen het schrijven machtig werden, hoefden ze niet meer alles te onthouden. Ze konden hun leven uitbreiden en ingewikkeld maken, omdat ze met het schrift een geheugen hadden. Zo ontstonden de archieven, de wetten, het onderwijs, noem maar op en kon de samenleving zich ontwikkelen. Anne van der Meiden citeert in Eigenhandig (Meinema 2009) John Romer die de misslukking van de torenbouw van Babel (Genesis 11) toeschrijft aan het ontbreken van tekeningen en berekeningen. Er stond niets op papier, kleitablet, papyrus of perkament.

Bedachtzaam
Het moge duidelijk zijn dat de uitvinding van het schrift gezorgd heeft voor een sprong voorwaarts in de beschaving. Maar laten we terugkeren tot het persoonlijke handschrift en daarmee tot de brief. Want een brief, zeker een volledig met de hand geschreven brief, heeft een eigenaardige bekoring. Je wordt aangesproken met ‘beste’, ‘lieve’ of eventueel ‘geachte’. Er is over nagedacht in elk geval. Ook de manier waarop de schrijver de brief afsluit, getuigt van hartelijkheid, eerbied, verbondenheid of een verhoopte ontmoeting. Een goede brief is een en al menselijke maat. Bovendien staat er een datum boven. Er is enige tijd overheen gegaan voor ik hem lees. En ik krijg de tijd om, net als de schrijver, de woorden nog eens te proeven en mij te bezinnen op een brief van mijn kant. En natuurlijk herinner ik mij net als u de lichtblauwe haast gewichtloze brieven waarop stond ‘par avion’ of ‘by airmail’, die je heel voorzichtig met een briefopener of keukenmesje leerde opensnijden om bij lezing maar niets van het geschrevene te missen. En wat een tijd zat met zo’n luchtpostbrief soms tussen het moment van schrijven en lezen!

De kunst van correspondentie
Maar dit is romantiek, zegt u. Zo ging het lang niet altijd en tegenwoordig gaat het in elk geval niet meer zo. De teloorgang van de brief begon al toen de telefoon van de koude gang verhuisde naar de behaaglijke huiskamer en helemaal toen we in de jaren ’90 eerst nog met duizenden en later met miljoenen gebruik gingen maken van de e-mail. Maar zijn we daarmee de manier van schrijven die zo paste bij de brief kwijt?
In een tijd van sms’jes en whatsapp’jes communiceren we vaker met elkaar, maar dit is in alle kortheid blijkbaar voor velen niet krachtig genoeg. Anders kan ik het grote aantal dagboekauteurs, columnisten, bloggers en familiegeschiedenisschrijvers niet verklaren. We schrijven dus nog steeds. En we schrijven net als vroeger in de briefwisselingen blijkbaar niet alleen om iets mee te delen, maar ook iets in onszelf te ontdekken en bloot te leggen. Misschien dat we minder schrijven mét elkaar. We doen meer aan schriftelijke monologen en egodocumenten. De kunst van de fraaie correspondentie – in feite een afgewogen en diepgaand goed gesprek per brief – is niet zo aan de orde in deze tijd. Maar het kan zomaar weer veranderen. Na een tijd waarin iedereen alles aan zoveel mogelijk mensen wil laten lezen, komt er vast weer een tijd waarin mensen elkaar weer op een intieme manier deelgenoot maken van hun gedachten en gevoelens. Juist ja, precies zoals dat ging met een brief.

Aart Mak is pastor bij Kerk zonder Grenzen (het omroeppastoraat van Radio Bloemendaal) en redactielid van Open Deur.
Opmaak 1