Maatschappij

Roep om verzoening – recensie door Marianne Bogaard

Naim AteekNaim Ateek, Palestijn én christen, stelt in zijn laatste boek dat geweldloosheid en verzoening voorwaarde zijn voor vreedzaam samenleven in Palestina c.q. Israël.

In het jaar dat Naim Ateek in Haifa tot Anglicaans priester werd gewijd, werd in zijn vaderland de meest ingrijpende oorlog gevoerd sinds het ontstaan van de staat Israël. In een bliksemoffensief veroverde Israël in 1967 grote gebieden op de Arabische legers die in het verdelingsplan van de VN aan de Palestijnen waren toegewezen. De leefruimte die hen na 1948 restte werd bezet gebied.

Amper twee weken in dienst, werd de jonge priester geconfronteerd met wat hij zelf noemt ‘de waanzin en zinloosheid van oorlog als middel om conflicten op te lossen’. Zijn verdere bestaan als pastor zou in het teken staan van de politieke én theologische vragen die tijdens de oorlog op scherp werden gesteld. In 1989 verscheen van zijn hand Justice and only Justice, waarin hij de contouren schetst voor een Palestijnse Bevrijdingstheologie. Deze aanzet zou resulteren in een oecumenische beweging van Palestijnse christenen die het Palestijns-Israëlisch conflict vanuit hun geloof doordenken: ‘Sabeel’, Arabisch voor ‘de weg’ of ‘de bron’.

Ateeks onlangs verschenen boek Roep om verzoening is de vrucht van vele theologische gesprekken, van jarenlang leven in bezet gebied en grote pastorale betrokkenheid bij het Palestijnse volk. Dat geeft het boek enerzijds iets pamfletachtigs. Met name het derde deel ‘De vrede waarvan wij dromen’, lijkt een soort christelijke roadmap naar vrede te bieden. Anderzijds is het een indrukwekkend getuigenis van een man die als Palestijn het onrecht dat zijn volk is aangedaan onverbloemd schetst, maar die zich als christen niet wil laten leiden door haat.

Een indrukwekkend getuigenis van een man die zich niet wil laten leiden door haat

Zoals het een goed bevrijdingstheoloog betaamt, speelt de context een grote rol. Ateek vertelt hoe de Palestijnen de realiteit van het verlies van hun woongebieden en waardigheid ervaren. Hij benoemt het voortdurend geweld van Israëlische zijde en bekritiseert de rol van de Verenigde Staten, die zijns inziens het onrecht laten voortbestaan. Maar hij betreurt evenzeer het Palestijns geweld. Die hedendaagse werkelijkheid plaatst hij in Bijbels perspectief door de overeenkomsten te benadrukken met de politieke context van na de ballingschap en in de tijd van Christus. Daarbij ziet hij twee grondlijnen; een uitsluitend-exclusieve en een inclusief-universele. De eerste lijn overheerst in onder andere de Thora en het Bijbelboek Nehemia en loopt door, aldus Ateek, in de zionistische politiek van Israël. Zij loopt ook dood. Heilzame toekomst ziet hij alleen in de tweede lijn die hij in het Oude Testament verrassend verbeeld ziet in het boek Jona, maar die pas in het Nieuwe Testament tot volle ontwikkeling komt. Het is de ‘sabeel’, de weg van Jezus, bij wie het niet langer draait om één land en één volk maar om gerechtigheid voor ieder. Staat de eerste lijn voor macht en dominantie, de tweede stelt Gods macht van Liefde centraal en vraagt van Jezus’ volgelingen Hem daarin te volgen.

Het zijn grote lijnen die nogal wat theologische vragen oproepen. Aangezien Ateek een thema als de landgave als achterhaald ziet, biedt zijn boek bijvoorbeeld geen opening tot verder theologisch gesprek over dit onderwerp. Dat neemt niet weg dat hij vanuit zijn Palestijnse context een problematiek aansnijdt die niet met studeerkamer-theologie terzijde kan worden geschoven. Wat vraagt God in een situatie van diepgaand onrecht? De inmiddels ervaren priester neemt een moedige positie in door geweldloosheid te prediken en verzoening als voorwaarde te stellen voor een vreedzaam samenleven. Als christen én als Palestijn.

Ds. Marianne Bogaard is predikant te Amstelveen. Deze recensie verscheen eerder in het augustusnummer van het tijdschrift Woord & Dienst.

Naim Ateek, Roep om verzoening. Een Palestijnse christen over vrede en recht. Boekencentrum: Zoetermeer 2012, 256p. € 19,90.