Margot Kässmann, de bekendste theologe van Duitsland op dit moment, sprak 26 januari 2013 in Amsterdam ter gelegenheid van het verschijnen van de Nederlandse vertaling van haar boek ‘Midden in het leven‘ op een mini-symposium over ‘De midlife blues – het beste komt nog’.

De toespraak die ze hield hebben we opgenomen. We publiceren haar toespraak de komende weken in vijf delen van elk ca. 5 minuten. Elke video is voorzien van ondertiteling (kunt u aanzetten door te klikken op ‘het envelopje’ rechtsonder de video). Leest u liever? Dat kan, onder elke video treft u de uitgesproken tekst aan.

Aansluitend publiceren we de reacties van  Lodewijk Dros chef redactie Letter en Geest bij Trouw en Maartje Wildeman (predikant in de Protestantse Gemeente Oudemirdum Nijemirdum Sondel).

Onderstaande video is de tweede video in de reeks.

Hieronder kunt u de tekst nalezen die Margot Kässmann in deze video uitspreekt:

‘Trek weg uit je land, verlaat je familie, verlaat ook je naaste verwanten, en ga naar het land dat ik je zal wijzen.’ (Genesis 12:1)

De midlifecrisis is een gangbare term geworden, met name voor mannen die in deze levensfase in een crisis belanden waarin ze over de zin van het leven gaan nadenken, nadat ze zich jarenlang op beroep en status hebben gericht. In deze fase gebeurt het regelmatig dat mannen hun vrouw verlaten om met een andere vrouw, die vaak veel jonger is, een nieuw begin te maken. Dat is natuurlijk wel een cliché – er zijn veel mannen die niet in zo’n crisis belanden, die bij hun gezin blijven en/of niet worstelen met de grote vragen des levens. Maar het zou geen cliché zijn als het verschijnsel zich niet daadwerkelijk zou voordoen. Het is interessant om te zien dat zoiets ook al voorkomt in de Bijbel, in het verhaal over Abraham. Laatst gaf een man een exegese van dit verhaal die me buitengewoon inspireerde. In zijn interpretatie was het vertrek van Abraham een kans. Uiteindelijk is het een begin van een groot, nieuw verhaal! Hij, een man op leeftijd, begint iets nieuws wat niet gezien hoeft te worden als een verlies, een falen, het ontlopen van verantwoordelijkheid, maar als een creatieve fase in het leven, die nieuwe mogelijkheden biedt.

Hoe zit dat met vrouwen van rond de vijftig? Waarom hebben we het bij hen vrijwel nooit over een midlifecrisis? Vrouwen komen rond deze leeftijd in de overgang – daar kun je blijkbaar veel moeilijker een positieve draai aan geven. Alleen al bij het woord ‘opvlieger’ stijgt het schaamrood ons naar de kaken. Voor vrouwen wordt ouder-worden doorgaans vooral gezien als negatief, met name de lichamelijke aftakeling. Hoe zit het met de positieve kanten? Tegenover de angst voor de lichamelijke aftakeling en de eenzijdige aandacht voor het uiterlijk staat het bijbelse begrip ‘wijsheid’, in het Hebreeuws chokmah en in het Grieks sophia. In Spreuken (8:22-30) staat dat de wijsheid er al voor de schepping was. Door haar aanstekelijke grappenmakerij en vrolijkheid heeft ze God aan het lachen gemaakt. Blijkbaar kende het oude Israël een wijsheidstraditie die vooral door vrouwen werd vertolkt en overgeleverd. Trouwens, ook Gods geest wordt gezien als vrouwelijk, alleen al vanwege het feit dat het Hebreeuwse begrip ruah vrouwelijk is.

Dus kunnen vrouwen die levenswijsheid hebben opgedaan, die haar op een slimme manier inzetten en vormgeven en nieuwe paden durven betreden, zich beroepen op zeer oude tradities van wijsheid en de werking van de Geest. Toch krijgt dit gegeven maar weinig aandacht. Een vrouw die met wijsheid of geestkracht wil overtuigen, heeft het moeilijk. Ze wordt al gauw voor ‘haaibaai’ of ‘lesbo’  versleten of uitgemaakt voor ‘zweverig’. Natuurlijk stuit het op weerstand als iemand zich buiten de gebaande paden begeeft. Maar weerstand wijst er meestal op dat het om iets wezenlijks gaat! Diverse rolpatronen zijn aan het veranderen en dat brengt irritaties met zich mee.

De commercie heeft de vrouw van middelbare leeftijd uiteraard al lang ontdekt! Met tijdschriften voor de vrouw ‘in haar beste jaren’ kun je meerdere schappen vullen. Hierin worden leeftijdsspecifieke thema’s behandeld, als: ‘waardig oud worden’ of ‘mijmeren over onsterfelijkheid’, je leest over ‘een nieuw begin op je veertigste’, maar ook over ‘eerder met pensioen gaan’. De commercie is vooral geïnteresseerd in vrouwen ‘in hun beste jaren’ die een goede baan hebben en een vast inkomen, dat is logisch. En als ze dan ook nog bang zijn voor ouderdomsverschijnselen, worden ze in Brigitte Woman – niet te verwarren met de ‘normale’ Brigitte – bestookt met reclames als: ‘Remifemin … en de overgang wordt de mooiste tijd van je leven’ en ‘Phyto Soya – om je ook in de overgang goed te voelen’, en ‘Claro Gehoorapparaten’, en ‘Odol Med 3 – voor het gebit na je veertigste’… Vrouwen die de vijftig gepasseerd zijn hoeven tegenwoordig hun leeftijd niet meer te verbergen, als consument zijn ze bijzonder gewild.

Een vrouw in haar ‘beste jaren’ is in de volksmond toch een vrouw die qua uiterlijk over haar hoogtepunt heen is, die niet meer jong en mooi is. Maar tegenwoordig zien we een ‘nieuw’  type vrouw van vijftig-plus de publieke arena betreden, een vrouw die zo te zien heel tevreden is met haar leeftijd, die haar eigen leven leidt, verantwoordelijk werk heeft en onafhankelijkheid uitstraalt. Bondskanselier Angela Merkel heeft aan het imago van de middelbare vrouw op langere termijn meer bijgedragen dan je op het eerste gezicht zou zeggen. Ze is niet ‘de vrouw van’ maar de ‘chef’ van de regering. Ze draagt een grote verantwoordelijkheid, is zeer competent en is toch vrouwelijk gebleven. Het beroepsmatige werken heeft vrouwen veranderd. Toegegeven, er werken nog steeds veel meer vrouwen in laag betaalde beroepen dan in de top van de regering. Maar je hebt nu tenminste wel vrouwen aan de top. Werken is natuurlijk ook een grote belasting, de druk om te presteren is hoog en dat maakt dat veel vrouwen – net als mannen overigens – in het midden van hun leven uitgeput raken. Maar vrouwen zijn door te werken ook financieel zelfstandiger geworden ten aanzien van hun oudedagsvoorziening. Vrouwen van nu zijn onafhankelijker dan alle generaties vrouwen voor hen. En ze laten zien dat ze zin hebben in verantwoordelijkheid, dat ze er plezier in hebben om dingen aan te pakken.

Nog nooit waren vrouwen zo zelfstandig als nu, althans niet in het Westen. Ik constateer dat veel vrouwen in het midden van het leven de moed hebben om zorgvuldig voor zichzelf te bepalen wat ze belangrijk vinden en hoe ze willen leven nu ze zich ervan bewust zijn dat hun tijd van leven begrensd is. Wat wil ik bereiken, wat heb ik tot nu toe klakkeloos van anderen  gekopieerd maar past eigenlijk niet bij mij? Wat vind ik belangrijker: status of innerlijke rust? Ik denk dat het een van de redenen is waarom volgens de statistieken steeds meer vrouwen een scheiding aanvragen. Het is niet makkelijk om jezelf met deze vragen te confronteren. Want misschien zie je daardoor ook dat je veel te lang in een situatie bent blijven steken die je niet gelukkig maakt…

Mijn eigen scheiding heb ik ervaren als iets wat onvermijdelijk was geworden, anders had ik nooit de moed gehad het te doen. Maar de periode nadat ik het bekend had gemaakt, was verschrikkelijk – de openlijke kritiek, spot, verachting en haat. Zo’n vloedgolf van veroordeling van mensen die klaarblijkelijk allemaal precies weten hoe het hoort, wens ik niemand toe. Toch heb ik geen spijt van die stap, hij was voor mij noodzakelijk om oprecht te blijven, ook al ging het in tegen de conventie en waren veel mensen kwaad en teleurgesteld. Ik zou er zelfs mijn ambt voor hebben opgegeven, daar hield ik op het laatst wel rekening mee. Toch was er in die hele periode ook de gedachte: eigenlijk was ik liever getrouwd gebleven! Het ging me daarbij niet om het beeld naar buiten toe, maar om het beeld dat ik zelf van mijn leven had en dat nu in duigen viel. Een levenslang huwelijk, totdat de dood je scheidt, kan een prachtige manier van leven zijn die goed is voor het gezin en als stabiliserende factor kan fungeren voor de samenleving, mits beide deelnemers het als een zegen ervaren.

Het stranden van een relatie gaat altijd gepaard met verdriet, met een gevoel van verlies. Het is goed om deze emoties toe te laten. Een vriendin die midden in zo’n proces zit, schrijft me dat ze zich redelijk stabiel voelt, maar dat ze regelmatig ook vreselijk verdrietig is over wat had kunnen zijn maar toch niet leefbaar is… Verdriet en pijn om de scheiding moeten we niet wegdrukken of negeren. Maar er is ook een nieuw begin mogelijk! Sta je open voor iets  nieuws? Dat heeft vooral met je instelling te maken. Juist die pijnlijke leegte kan de weg openen naar nieuwe mogelijkheden, nieuwe relaties, nieuw werk, het ontdekken van nieuwe kanten van jezelf. Maar dan moet je het wel aandurven om nieuwe mogelijkheden uit te proberen – om er dan misschien wel achter te komen dat je kunt toneelspelen, dat je op de sportschool plezier heb in Pilates, dat je inspiratie vindt in een leesclub of met veel voldoening overblijfmoeder wordt. Het kan ook zijn dat er een nieuwe relatie in je leven komt, iemand aan wie je jezelf kunt toevertrouwen en met wie je de toekomst wilt delen. Het oude achter je laten, het verdriet toelaten zonder dat het de overhand krijgt en dan een nieuw begin wagen: daar gaat het om.