GeschiedenisKerkKerkgeschiedenis

Naar een nieuwe visie op secularisatie – interview met Herman Paul

Veel verhalen over secularisatie en kerkverlating hebben een verlammende werking op gemeenteleden. Dat zegt de Leidse geschiedfilosoof dr. Herman Paul, die per september 2012 is benoemd tot bijzonder hoogleraar namens de IZB en GZB aan de universiteit van Groningen.

Bovendien zeggen grote verhalen over ‘modernisering’ en ‘rationalisering’ volgens dr. Paul niet zoveel over wat er in concrete mensenlevens op het spel staat. Laten we daarom proberen preciezer, persoonlijker en ook theologisch zuiverder over secularisatie te spreken.

Geschiedfilosoof
Een geschiedfilosoof op een bijzondere leerstoel van twee zendingsorganisaties, de combinatie is minder opzienbarend dan ze op het eerste gezicht lijkt. Dr. Paul: ‘Mijn interesse voor geschiedenis is geboren in een eeuwenoude dorpskerk, met een mooi, oud orgel en een middeleeuws fresco; waar psalmen in de oude berijming werden gezongen en waar vanaf de kansel vaak een normatief beroep werd gedaan op het verleden (“Calvijn zegt…”). Dat fascineerde me, evenals de vraag hoe dit zich verhield tot het leven buiten de kerk. Veel van mijn medescholieren leefden in een heel andere wereld, waarin het verleden helemaal niet zo’n grote rol speelde. Hoe vergaat het zo’n traditie, vroeg ik me af, in een “traditieloze” samenleving?

Deze ervaring in de kerk zette me op het spoor van de geschiedenis, van verhalen die mensen vertellen over hun plaats in de tijd. Vooruitgangsverhalen, waarbij ze het verleden als het ware triomfantelijk achter zich laten, maar ook achteruitgangsverhalen, over de apocalyptische tijden waarin we zijn beland. Verhalen waarmee mensen betekenis geven aan gebeurtenissen die ze meemaken. Hoe komen mensen op die verhalen? Hoe overtuigend zijn ze? Die vragen hebben me altijd geboeid. De link met de secularisatie is dan overigens eenvoudig te leggen, want wie over secularisatie in Europa spreekt, vertelt ook vaak een groot, historisch verhaal. Niet toevallig hebben geschiedfilosofen als Hermann Lübbe ook belangstelling voor secularisatie aan de dag gelegd, terwijl studies over secularisatie – lees Friedrich Gogarten er maar op na – vaak bol staan van geschiedfilosofische ideeën.

Lees het volledige interview op de website van het Reformatorisch Dagblad.

Bij Uitgeverij Boekencentrum verscheen van Herman Paul en Bart Wallet onlangs het boek Oefenplaatsen. Tegendraadse theologen over kerk en ethiek (paperback en e-book). Eerder verscheen onder redactie van Esther Jonker, Herman Paul en Bart Wallet het boek Een robuuste kerk. Christelijke ethiek voor een postchristelijke samenleving van Stanley Hauerwas.