MaatschappijSpiritualiteit

La cour des miracles

Christiane Berkvens-Stevelinck schreef het boek Een witte stok met gps – spiritualiteit van de beperking dat deze week verscheen bij Uitgeverij Meinema. Met een beperking moet je leren leven. Een cliché, maar wel waar: er zit namelijk niets anders op. Insider Christiane Berkvens maakt van dit parcours met hindernissen een spirituele tocht. De komende week publiceren we op Theoblogie een drietal voorpublicaties. Zondag 17 november is Christiane Berkvens te gast in ‘Dit is de zondag’ op radio 1 en praat dan onder anderen over ‘Een witte stok met gps’. Eerder verschenen in de serie Spiritualiteit van … het veelgelezen boek Meer geluk dan grijsheid van Jean-Jacques Suurmond (spiritualiteit van de ouderdom) en Het filmgesprek: woorden aan droombeelden wijden van Tjeu van den Berk & Marjeet Verbeek (spiritualiteit van de film).

***

Opbeurende voorbeelden genoeg, zoals we zagen, van mensen die ondanks hun handicap bereiken wat zij zich hebben voorgenomen. Toch blijven er ten aanzien van gehandicapten hardnekkige vooroordelen bestaan. Hoe komt dat? Het is geen kwade wil. Hier spelen sociale en religieuze factoren een onderbelichte rol. Handicap werd en wordt nog steeds, al is het onbewust, geassocieerd met armoede en met religieuze afzondering. Hoe komt dat?

Handicap en armoede
In de zeventiende eeuw bestond er in veel grote Europese steden een buurt waar zelfs de politie zich niet waagde: de zogeheten cour des miracles (de hof der wonderen). Daar leefden de allerarmsten van de stad, de professionele bedelaars. Om aan hun kostje te komen veinsden ze de meest afgrijselijke handicaps waarmee ze de passanten schrik aanjoegen. Uit medelijden gaven die dan wat geld aan de arme sloebers. Deze no-go-areas dankten hun naam aan een dagelijks wonder. Bij terugkeer kleedden de bedelaars zich om en lieten hun karretjes, krukken en bebloede verbanden voor wat ze waren: overbodig. Als door een wonder konden de vermeende lammen en blinden weer lopen en zien. De meest beruchte cour des miracles was die van Parijs. Victor Hugo beschrijft deze in geuren en kleuren in De klokkenluider van de Notre Dame, een van de belangrijkste Franse romans uit de negentiende eeuw. Vervlogen tijden dus? Allerminst! Medio 2013 arresteerde de Italiaanse politie veertig ziende blinden die ten onrechte jarenlang gezamenlijk bijna vier miljoen euro’s aan invalidentoelagen hadden geïncasseerd. De tactiek is minder omslachtig dan in de tijd van Victor Hugo, maar ze werkt vanuit hetzelfde uitgangspunt: gehandicapten kunnen hun brood niet verdienen en krijgen daarom, van geschrokken passanten of meelevende overheden, financiële steun. Tussen bedelen en bedeling is er alleen een verschil van klemtoon.

In veel landen zijn armoede en handicap nog steeds nauw met elkaar verbonden, een ongelukkige koppeling die van grote invloed is op de wijze waarop mensen met gehandicapten omgaan. Als je niet in staat bent je brood te verdienen, wordt je verstopt, verstoten, aan je lot overgelaten en gedwongen een leven te lijden waar anderen zich van afkeren. Maar ook daar is gelukkig een kentering in gekomen. Een van de milleniumdoelen die de Verenigde Naties zichzelf voor 2015 hebben opgelegd, is het toegankelijk maken van het onderwijs voor gehandicapte kinderen. Educatie, is het idee, moet ook hen helpen aan de armoede te ontsnappen.

In Phnom Penh is de enige Cambodjaanse school voor gehandicapte kinderen gevestigd, de Rabbit School. De kinderen krijgen er onderwijs op hun niveau. Het doel is zoveel mogelijk kinderen klaar te stomen om in het gewone onderwijs te kunnen instromen. De gehandicapte kinderen die niet op een gewone school kunnen gaan, worden opgeleid om zelf in hun levensonderhoud te kunnen voorzien. Opheffen van armoede is namelijk de sleutel tot een waardig leven. Bij de Rabbit School heb ik wonderen gezien. Ik ontmoette daar Srei Mom, een zwaar autistisch meisje dat door haar familie als nutteloos was verstoten en jarenlang geen enkel contact met de buitenwereld maakte. Toen kreeg een begeleider het idee om haar in het kookatelier te laten meehelpen. Een jaar later, bij mijn volgende bezoek, kwam Srei Mom dansend naar me toe. Trots droeg ze een blad vol heerlijke koekjes die ze zelf had gebakken en dagelijks op de markt verkocht. Was Harry Potter met zijn toverstok langs geweest? Dat lijkt me onwaarschijnlijk. Iemand wist met veel liefde tot het meisje door te dringen zodat ze haar talenten kon ontdekken (de koekjes waren werkelijk voortreffelijk). Later keerde Srei Mom naar haar familie terug, als iemand die met enige hulp voor zichzelf kon zorgen. De wurgende koppeling tussen handicap en armoede was voor haar opgeheven.

In ontwikkelde landen, waar de overheid een deel van de gehandicaptenzorg voor haar rekening neemt, is de koppeling handicap-armoede in de loop der tijden losser komen te staan. Hoewel het zeker niet verdwenen is. Want iemand die ‘een afstand tot de arbeidsmarkt’ heeft, zal zijn brood moeilijker kunnen verdienen dan iemand anders. Dit manco wordt weliswaar deels door sociale maatregelen opgevangen, maar de oude koppeling handicap-armoede laat zich hier nog duidelijk gelden. Natuurlijk is het economische aspect van belang. Het is echter even belangrijk dat iemand zinvolle activiteiten kan verrichten die hem tegelijkertijd de gelegenheid bieden zich te ontplooien en iets voor de maatschappij te betekenen. Een te eenzijdige nadruk op geld verdienen biedt geen volledig beeld van de participatie van gehandicapten aan het maatschappelijke verkeer, sterker nog: belet hen op andere, minder materialistische wijze hun steentje aan de maatschappij bij te dragen. Deze meer spirituele kant van de zaak is volledig afwezig in de actuele discussie over gehandicaptenquota op de werkvloer.

Het is vreemd gelopen, eigenlijk. De vermomde bedelaars die ’s ochtends de cour des miracles verlieten om als gehandicapten hun kostje bij elkaar te sprokkelen, zijn nu vervangen door echte gehandicapten die met gezonde mensen moeten concurreren om een betaalde baan te kunnen krijgen. Sociale ontwikkelingen oefenen een grote invloed uit op de kijk op gehandicapten en dus ook op de wijze waarop gehandicapten haast gedwongen worden naar zichzelf te kijken. Religieuze factoren laten een vergelijkbare ontwikkeling zien.

Christiane Berkvens-Stevelinck


Christiane Berkvens-Stevelinck heeft een praktijk in terbeschouwelijke rituele begeleiding: www.moederoverste.nl. Daarnaast is zij remonstrants predikante en hoogleraar Europese cultuur aan de Radbouduniversiteit Nijmegen. Klik hier voor het overzicht van al haar boeken bij Uitgeverij Meinema.