Theologie

Kindertheologie

In het nieuwste nummer van Woord & Dienst (november 2013) verscheen het onderstaande artikel

Kinderen over verbeelde kwetsbaarheid

Kerken openen de deuren en laten hun kerkruimten en hun gemeenteleven kennen. Exposities van geïnspireerde kunstwerken maken geregeld deel uit van deze open kerken. Spiritualiteit en leermomenten rond deze kunstwerken brengen levens- en geloofswaarden in ontmoeting. Kan dat ook bij kinderen?

Voorjaar 2013. In de historische, protestantse Hobbe van Baerdt Tsjerke (1644) in Joure wordt een bijzondere expositie gehouden: De kracht van kwetsbaarheid, gestichtstekeningen van Klaas Koopmans. Deze markante Friese kunstenaar (1920-2006) schilderde in zijn lange leven vele expressieve portretten en landschappen. Vanwege manisch-depressieve periodes werd hij een aantal keren opgenomen in psychiatrische inrichtingen. Tijdens zijn verblijf daar tekende hij – met of zonder toestemming – zijn medepatiënten. In ongekend originele werken bracht hij de emotie van ‘de gestichtsmensen’ en zijn eigen emotie samen. Door deze zogenaamde ‘gestichtstekeningen’ worden mensen van ‘buiten’ in hun ziel geraakt over wat er ‘binnen’ – in een gesticht en bij de patiënten – leeft en gaan ze zich vragen stellen. Koopmans’ geladen tekeningen krijgen ruime aandacht via media en exposities in Nederland, België en Canada. Onder redactie van kunstkenner Hans Smelik verscheen in 2008 het Nederlands- en Engelstalige boek: Klaas Koopmans – Gestichtstekeningen. De kracht van kwetsbaarheid / The power of vulnerability (Hans Smelik e.a.)

De uitdaging
Bij de opening krijgt de expositie in Joure grote belangstelling van volwassenen. Ze worden geraakt door het menselijk leed dat in de tekeningen tot uitdrukking komt. In vieringen en vormingsbijeenkomsten wordt verder ingegaan op de werken en komen de bezoekers tot dieper verstaan en waardering van wat Koopmans met zijn tekeningen wil zeggen. De uitdagende vraag rees toen hoe dat bij kinderen zou zijn. Zouden ook zij de betekenissen voor leven en geloven in Koopmans tekeningen op het spoor kunnen komen? We besloten als predikant en als geïnteresseerde in geloofseducatie de uitdaging aan te gaan om kinderen van elf en twaalf jaar Koopmans’ tekeningen voor te leggen en met hen een proces aan te gaan om betekenissen te ontdekken.

WD1140-Kindertheologie-Koopmans, man aan ziekbed2

De voorbereiding
Tijdens het voorbereidingsgesprek zijn we het snel eens. Vanuit ons uitgangspunt – het moet gaan om betekenis-ontdekkende activiteiten van de kinderen zelf – willen we streven naar een aanpak waarin de kinderen zelf zo actief mogelijk zijn. In een bestaand programma kinder-oudercatechese kunnen we de ontmoeting van de kinderen met Koopmans’ tekeningen zonder problemen opnemen. Als eerste stap kiezen we een onbevangen rondgaan langs de expositie. Daarna zullen we ons concentreren op twee gestichtstekeningen en een schilderij van de familie Koopmans tijdens een wandeling in een natuurlandschap. Dit schilderij maakte Koopmans in de laatste fase van een opname toen het alweer veel beter met hem ging.
De drie zorgvuldig gekozen kunstwerken staan samen, denken we, voor het hele verhaal van de gestichtstekeningen van Koopmans. In het ontdekkingsproces dat we met de kinderen voor ogen hebben, zal de predikant-begeleider primair een inlevende, volgende en ondersteunende rol spelen. Maar hij zal zich daartoe niet beperken. Inhoudelijke inbreng is evenzeer gewenst om de catechesegroep in hun betekenisvinding te ondersteunen. Daarom zal hij stimulerende, inhoudelijke vragen stellen en gedoseerd informatie over de tekeningen inbrengen. Met hetzelfde doel zal hij eveneens fragmenten uit het levensverhaal van Koopmans invoegen: essentiële informatie waarvan niet verwacht mag worden dat kinderen die op eigen kracht kunnen verwerven.

 

WD1140-Kindertheologie-Klaas Koopmans, Woudstra

Verkenning
Een voorjaarsavond eind maart 2013. In de sfeervolle, historische kerk ontvangen we een tiental kinderen met hun moeders. Elektrische spotjes verlichten Koopmans’ kunstwerken die aan de wanden van de kerk hangen. Na een welkom en een verkenning van de kerkruimte richten we ons op de expositie. De kinderen en hun moeders gaan in groepjes langs de gestichtstekeningen. Ze wijzen elkaar op wat hen treft. Allemaal hebben ze gehoord of gelezen van de expositie. Nu staan ze oog in oog met Koopmans’ tekeningen en met de mensen die hij in psychiatrische inrichtingen ontmoette. Zorg en verdriet komen hen tegemoet. Na de rondgang vormen we een halve kring rond de drie geselecteerde kunstwerken. Er valt een stilte, die verbindend blijkt te werken: met de kunstwerken en met elkaar.

 

WD1140-Kindertheologie-KoopmansLandschap

Verdieping
‘We hebben de tekeningen van schilder Klaas Koopmans in de kerk bekeken’, begint de predikant. ‘We willen nu ontdekken wat ze verbeelden. We nemen daar rustig de tijd voor. Als voorbeeld gaan we drie kunstwerken stil bekijken. Daarna vertellen we wat ons opvalt en gaan we daarover praten.’
Enkele kinderen steken al direct hun vinger op. ‘Moeilijk hè? Als je iets in gedachten hebt en je mag het nog niet zeggen. Maar dat komt’, reageert de predikant en hij vervolgt: ‘Kijk eerst maar eens goed naar de drie kunstwerken, ook naar de kleinigheden, en zeg straks welk woord als eerste in je opkomt. Dan zal ik dat op de flap-over opschrijven.’ Na een moment van concentratie noemen de kinderen hun woorden.

De woorden die bij de kinderen opkomen naar aanleiding van de gestichtstekeningen zijn:
Depressief
Hopeloos
Verdrietig
Iets van de kunstenaar zelf?
Donkere en vrolijke kleuren
Piekeren
Kleur
Houtskool
Rust op een andere manier
Opgesloten zijn in je eigen gedachten
Geen ogen getekend

Bij het landschapsschilderij kwamen veel minder woorden naar boven, maar er verscheen wel heel duidelijk een zoekweg:
Zonsondergang of zonsopkomst?
Betekenis?
Iets vrolijks
Weiland?
Betekenis?

In het gesprek met de kinderen komt steeds de volgende vraag terug: ‘Wat is de betekenis van de tekeningen en van het schilderij?’ Vertaald in de woorden van de predikant: ‘Hoe kwam de schilder tot deze tekeningen? Jullie woorden passen er goed bij. Maar wat willen de tekeningen ons zeggen?’

Koopmans’ verhaal
Als derde stap in de zoektocht naar betekenis vertelt de predikant hoofdmomenten uit het levensverhaal van Klaas Koopmans. ‘Klaas Koopmans was een heel goed tekenaar en schilder. Portretten en landschappen met – jullie zeiden het al – donkere en vrolijke kleuren; dat was zijn specialiteit. Hij trok graag op met goede leermeesters en met andere schilders. En door zijn aangeboren talent en bereidheid om van anderen te leren, werd hij een gewaardeerd kunstenaar. Maar zo nu en dan werd het leven hem te veel en werd het druk in zijn hoofd. Net als bij zijn moeder kwamen er zwaarmoedige gedachten in hem op en moest hij voor behandeling naar een psychiatrische inrichting. Voor zijn genezing, dus als een soort therapie, mocht hij tekeningen maken van medepatiënten. En dat zijn de tekeningen die jullie vanavond zien.
Uit brieven die Klaas Koopmans en zijn vrouw Hinke Bosma aan elkaar schreven, weten we dat ze veel van elkaar en van hun acht kinderen hielden. En we weten ook dat ze in moeilijke tijden steun vonden in hun geloof. In het kleurige schilderij, waarin mensen wandelen in een natuurlandschap, verbeeldt Koopmans zijn geliefde gezin en zichzelf onder een warme zon op een verlofdag tijdens één van zijn opnamen.’

Na dit verhaal melden drie kinderen zich. Ze zijn net als de andere aanwezigen duidelijk onder de indruk.
Kind 1: “Hier worden de tekeningen nog mooier van.”
Kind 2: “Een paar lijnen maar. Maar wel vol betekenis!”
Kind 3 wijst naar de persoon naast het ziekbed op de tweede gestichtstekening en zegt: “Is dat Koopmans? Jezus zou dit ook gedaan hebben. Hij doet eigenlijk wat Jezus ook doet.” Iedereen was van mening dat deze uitspraak een mooi moment was om het gesprek te beëindigen.

Inspiratie
Met enkele kinderen en moeders spreken we kort na. Samen kijken, praten en ontdekken wat de gestichtstekeningen mensen willen zeggen, vinden ze heel bijzonder. “Dit is wel toch wel anders dan in onze kindertijd”, merkt een van de moeders op. “Catechese was luisteren, lezen en leren uit een boekje. Er zitten vast nieuwe gedachten achter jullie aanpak.” Dat klopt. In algemene zin oriënteren we ons op een veranderde kijk op kinderen, op hun veranderde wereldbeeld en op hoe kinderen vandaag de dag leren. Kinderen groeien op in een samenleving waar hun gedachtewereld door tv, internet, dvd’s, reizen – kleurrijke informatiebronnen – en de omgang met anderen voortdurend in beweging wordt gezet. Hierdoor wordt continu spontaan geleerd. Maar dat niet alleen. Kinderen ontwikkelen ook een andere, meer flexibele en zelfstandige denk- en leerhouding dan vroegere generaties, waarin ze minder afhankelijk zijn van leraren en ‘papieren bronnen’. Ze weten en kunnen vaak veel meer dan hun opvoeders verwachten.

Godsvraag
Meer specifiek, op het gebied van kunst, laten we ons leiden door handreikingen over ‘kunstbeschouwing met kinderen’. Op grond van ervaring met andere projecten selecteren we vrij een passende aanpak uit de vele werkvormen en analysevragen die worden aangeboden.
Voor de kerkelijke educatie laten we ons inspireren door een beweging die in Europees verband ‘kindertheologie’ wordt genoemd. Op basis van kennis van kinderen van nu, wordt in deze beweging alweer zo’n tien jaar enthousiast gewerkt aan nieuwe vormen van geloofsleren op school, in de kerk en thuis. De hoofdkenmerken van kindertheologie zijn: kinderen samenbrengen in een inspirerende omgeving met verhalen en afbeeldingen waarmee kinderen zich kunnen identificeren en die uitdagen om te onderzoeken. Op die manier brengt verbeelding kinderen tot vragen over leven en geloof. In verband met deze vorm van kindertheologie is door practici en onderzoekers ervaren hoe boeiend kinderen theologische verkenningen vinden en hoe origineel hun ‘lekentheologische’ ontdekkingen en uitspraken kunnen zijn.
Hoofdvraag in de kindertheologie is te allen tijde de Godsvraag: hoe zit God in een verhaal of verbeelding? Of hoe is zijn zoon Jezus, die is als Hij, erin aanwezig? Wat dat betreft: in onze casus delen de betrokkenen het ‘theologisch inzicht’ van één van hen. Je buigen over een kwetsbare zieke? ‘Jezus zou dat ook gedaan kunnen hebben. Koopmans doet eigenlijk wat Jezus ook doet.’

Dr. Jan Henk Hamoen is predikant van de Protestantse Gemeente in Joure en voorzitter van de Stichting Kunst en Religie in de gemeente Skasterlân.
Dr. Henk Kuindersma is godsdienstpedagoog en was tot 2012 verbonden aan de Protestantse Theologische Universiteit.

Voor meer informatie over de ontwikkeling van kindertheologie in Nederland: www.verwonderenenontdekken.nl