Dogmatiek

Handboek christelijke dogmatiek als dogmatisch leerboek

Begin 2013 heb ik voor masterstudenten aan de PThU, die vanwege hun bachelor nog deficiënt waren, een cursus ter oriëntatie in de dogmatiek gegeven aan de hand van Berkhofs Christelijk geloof1. Die stof is aangevuld met de Christelijke dogmatiek van Van der Brink en Van der Kooi (VdB/VdK)2. Het gaf mij de gelegenheid om de reactie van studenten op beide boeken te peilen. Tegelijk kon ik mij in de Christelijke dogmatiek verdiepen en een mening daarover vormen. Het boek van Berkhof vormde verplichte literatuur, over VdB/VdK werd gerefereerd en een deel van de tien studenten las gedeelten daaruit.

Van den Brink en Van der Kooi hebben een knappe prestatie geleverd met een degelijk en toegankelijk boek. Mijn verwachting was dat ze vanwege hun ‘loyaal orthodoxe’ opstelling (p.13) beter zouden aansluiten bij de huidige studenten dan Berkhof. Christelijk geloof ademt de sfeer van de jaren zeventig, zoals bijvoorbeeld blijkt uit het voorwoord bij de vijfde druk. Berkhof kreeg zijn ingeving om een dogmatiek te schrijven te midden van de zgn. Studentenopstanden. Hij verwoordt wat aan het boek ten grondslag lag en daarin doorklinkt: ‘Hoe verder wij ons vooruit willen wagen om onze samenleving te veranderen in de richting van meer vrijheid, gelijkheid en …broederschap, des te meer moeten wij terugkoppelen op … de God die met zijn verbond geschiedenis maakt en onze geschiedenis in zijn verbond wil betrekken’ (p. xx). Deze zin is bijna programmatisch voor Berkhofs midden-orthodoxie, die moderne openheid voor de samenleving wilde koppelen aan een geloofsbeleving zoals ze in de orthodoxie wordt onderhouden3. De agenda van maatschappelijke emancipatie en geloofsverdieping lijkt echter niet actueel meer. Ik merkte vooral dat het hoofdstuk over de vernieuwing van de wereld, waarin Berkhof heel origineel zoiets als een theologie van de secularisatie ontwikkelt en de doorwerking van de Geest in de Europese cultuur bespreekt, bij studenten nauwelijks nog weerklank vindt. De huidige studenten hechten vooral aan een geprofileerd en maatschappelijk contrasterend geluid. Dat is naar mijn mening geen conservatisme. Pluralisme in samenleving en kerk is volstrekt geaccepteerd en een gesloten christelijke wereld is daarmee voltooid verleden tijd. Veelkleurigheid vraagt in deze optiek echter ook om een duidelijke eigen kleur op het palet bij gespreksgenoten, kerkelijke gemeentes en studenten zelf. In die context leek me dat VdB/VdK beter aansloot, omdat de auteurs op de eerste bladzijde van het Woord vooraf al aangeven wel provocerend te willen werken jegens het secularisme, ‘waar we zelf overigens deel aan hebben’ (11).

Een inleiding in de dogmatiek moet vooral de verschillende loci introduceren en de samenhang daarvan verduidelijken, zodat studenten zien hoe een standpuntbepaling bijvoorbeeld in de scheppingsleer consequenties heeft en doorwerkt in bijvoorbeeld de christologie. Daarnaast moet duidelijk worden hoe een auteur theologische grondgedachten met consequentie door de loci heen ontvouwt, zoals dat bijvoorbeeld gebeurt bij Schleiermacher of Barth. Dat pleit in het onderwijs voor een boek uit één stuk en niet voor een handboek met losse essays per locus4. Hoewel er heel goede buitenlandse literatuur voorhanden is, heeft die als nadeel dat de Nederlandse theologiegeschiedenis geen referentiepunt vormt en namen als Van Ruler, Noordmans en Miskotte ontbreken5. Vanuit deze optiek voldeed Berkhofs boek uitstekend en lijkt mij ook VdB/VdK geschikt.

>> Meer lezen? Download op de website van Boekencentrum het hele artikel.

1.   H. Berkhof, Christelijk geloof, Nijkerk 19855, oorspronkelijk 1973.

2.   G. van den Brink, C. van der Kooi, Christelijke dogmatiek, Zoetermeer 2012.

3.   Dat programma blijkt vooral uit H. Berkhof, Crisis der middenorthodoxie, Nijkerk z.j. [1952]. Daarover E. P. Meijering, Hendrikus Berkhof (1914-1995): Een theologische biografie, Kampen 1997, 72vv.

4.   Zo bijv. J. Webster, K. Tanner, I. Torrance (red.), The Oxford Handbook of Systematic Theology, Oxford 2009; K. M. Kapic, B. L. McCormack (red.), Mapping Modern Theology: A Thematic and Historical Introduction, Grand Rapids 2012.

5.   Bijv. W. Joest, J. von Lüpke, Dogmatik Bd. 1. Die Wirklichkeit Gottes, Stuttgart 2010, Dogmatik Bd. 2. Der Weg Gottes mit den Menschen, Stuttgart 2012; W. Härle, Dogmatik, Berlin 20124, oorspronkelijk 1995.