NB. Meer informatie over de presentatie vindt u hier.

De auteurs van het boek houden een pleidooi voor het ‘blenden’ van liturgische stijlen, het samenstellen van een liturgie die ruimte biedt voor het verbinden van elementen uit verschillende tradities. Blended worship of verbindend vieren wordt vergeleken met een patchwork of lappendeken. Zoals lappen stof met verschillende designs geselecteerd worden op kleur en patroon en tezamen een prachtig kleurrijke deken vormen, zo kan blended worship tot een kleurrijk resultaat  leiden dat meer is dan de som der delen volgens de auteurs.

In mijn reactie wil ik ingaan op 2 punten: 1. blended worship en evangelische  kerken  en 2. blended worship en het belang van participatie.

Ten eerste, past blended worship bij de traditie van evangelische kerken? Ik aarzel om hier voluit ja op te zeggen en wel om de volgende rede. Liturgische tradities zijn onlosmakelijk verbonden met de identiteit van geloofsgemeenschappen. Het is dan ook de vraag wat er op het spel staat als een  ‘blending’  van stijlen en vormen geïntroduceerd wordt in een bestaande gemeenschap met een duidelijke kleur en identiteit. Als isometrisch zingen van psalmen een identitymarker is voor bevindelijk gereformeerde kerken, en opwekkingsliederen zingen met een band kenmerkend is  voor evangelischen, wat kan dan voor deze geloofsgemeenschappen de meerwaarde zijn van blended worship? Ik vermoed dat blended worship meer ingang zal vinden in geloofsgemeenschappen met een pluriforme identiteit zoals de protestantse kerk in Nederland. Nu door het sluiten van kerkgebouwen geloofsgemeenschappen van verschillende richtingen samengevoegd worden tot een nieuwe gemeenschap kan blended worship een liturgische vondst zijn om verschillen in spiritualiteit te overbruggen en overstijgen.

Behalve de identiteitsvraag is er nog een andere rede waarom ik vermoed dat dit boek een brug te ver is voor evangelische kerken. Dat heeft vooral te maken met de genoemde voorbeelden in het boek over mogelijke vormen van verbindend vieren. Als lezer stuitte ik op de grenzen van representatie door middel van taal. Ondanks de goede beschrijvingen moet je als lezer zelf de daarbij horende beelden en muziek oproepen wat veronderstelt dat de lezer goed ingewijd is in de verschillende kerkelijke liedculturen en vertrouwd is met de kerkelijke psalmen en gezangen. Voor iemand met een evangelische achtergrond die vooral bekend is met worship muziek, is het moeilijk om herkenning en erkenning te vinden in de genoemde voorbeelden. Hier kan een registratie van de voorbeelden op DVD veel toevoegen aan het boek.

Nu mijn tweede punt. In het boek wordt terecht regelmatig het belang van participatie tijdens de kerkdienst onderstreept. Hoe worden hoorders deelnemers, hoe worden ze participanten tijdens de kerkdienst? In mijn promotieonderzoek heb ik wat gechargeerd gezegd dat (vooral voor nieuwkomers) de muziek een veel grotere rol speelt in de ervaring van de kerkdienst dan de preek. Juist muziek en zingen biedt de mogelijkheid tot participatie. In het boek wordt echter actieve participatie vooral naar voren gebracht als iets dat mensen moeten doen, in de zin dat mensen een actieve bijdrage leveren aan het gebeuren. Hoewel er wel gezegd wordt participatie te maken heeft met het aanspreken van alle zintuigen, wordt er relatief weinig wordt gezegd over het lichaam en participatie. Zingen is al een vorm van participatie, staande zingen is anders dan zittend zingen, en ook klappen, het opheffen  handen opheffen maakt onderdeel uit van participatie.

Naast actieve participatie zoals genoemd in het boek, is er ook een andere vorm van participatie belangrijk, namelijk participatie in de vorm van een sterke emotionele betrokkenheid bij het gebeuren. Dit stelt vragen aan esthetiek, denk bijvoorbeeld aan de invloed van de inrichting van het gebouw. Of je samenkomt in een hoog kerkgebouw of in de aula van een scholengemeenschap waar posters aan de muur hangen van de laatste schoolmusical heeft invloed op de wijze waarop je betrokken bent bij de dienst.

Het is daarom niet alleen de vraag of alle zintuigen aangesproken worden tijdens de liturgie maar de vraag op welke wijze zintuigen worden aangesproken. Dus niet alleen het thematiseren van de verschuiving van schrift- naar beeldcultuur maar ook aandacht voor processen van zintuiglijke socialisatie. Juist bij de waardering en ervaring van muziekstijlen is de wijze waarop mensen muzikaal gesocialiseerd zijn van grote betekenis. Het is dan ook een misvatting dat worship muziek alleen aansprekend is voor jongeren. Sinds de jaren ’60 is een hele generatie gesocialiseerd met het genre van de popmuziek en deze is groep is inmiddels vijftig plus! Voor evangelischen die niet opgegroeid zijn met het kerkorgel is de kloof naar de kerkelijk muziekcultuur veel groter dan naar de populaire muziek. Met een orgel is het bijvoorbeeld moeilijk om in de maat te zingen. Qua participatie wordt hier een hoge drempel opgeworpen, niet (alleen) vanwege de tekst van liederen maar vooral omdat het waarderen van orgelmuziek een specifieke muzikale vorming vereist van hoorders. De vraag of kerkdiensten wel of niet missionaire potentie hebben, heeft naar mijn overtuiging onder andere te maken met de gekozen esthetische vormen van de liturgie.

Tot slot, dit boek overtuigt me ervan dat de kloof tussen de kerkelijke liedcultuur en de evangelische liedcultuur groter is dan de evangelische liedcultuur en de populaire liedcultuur. Hoewel evangelischen op basis van missionaire overwegingen de aansluiting bij de populaire cultuur onderbouwen, is het de vraag in hoeverre zij de aansluiting bij de breedte van de christelijke traditie kunnen vasthouden. Juist deze spanning verdient meer aandacht in de discussie over liturgie en kerk zijn.

Dr. Miranda Klaver

—
Miranda Klaver, geboren in 1962 te Alkmaar, was docent Missiologie en Sociale Wetenschappen aan de Evangelische Theologische Hogeschool en de Christelijke Hogeschool Ede. Zij was tevens Regiodirecteur Midden Oosten voor Dorcas Aid International. Thans is zij docent en onderzoeker aan de Vrije Universiteit bij de faculteit Theologie en Religiestudies. Recente publicatie van haar hand is ‘De Evangelicale Beweging’, in: Handboek religie in Nederland (Zoetermeer 2008)

Dingeman van Wijnen – van boekhandel en uitgeverij Wever van Wijnen – schreef een weblog over het nieuwe Liedboek. We nemen de tekst hier met zijn toestemming over.

Er begint wat zicht te komen op de inhoud van het nieuwe Liedboek.
Tot nog toe was de informatie steeds heel globaal en algemeen. Veel over het type liederen, weinig tot niets over concrete liederen. Welk lied komt er nu wel in en welk lied niet?

Maar sinds deze week weten we weer iets meer. Het boek Het nieuwe Liedboek in woord en beeld van Dr. Jan Smelik is verschenen. Daarin geeft Smelik een overzicht van en een uitgebreide toelichting bij het nieuwe Liedboek dat op 25 mei gepresenteerd wordt. En hij bespreekt dan natuurlijk ook een flink aantal liederen daaruit. De lijst is te vinden op www.eennieuwliedboek.nl.

Het gaat om 172 liederen, dus zo’n 17% van het totaal van 1006 nummers. Toch wel een heel aantal, en dat nodigt uit tot een eerste voorzichtige analyse. Met de nadruk op ‘voorzichtig’.

100 van de 172 liederen komen ook al voor in het oude Liedboek. Als dat representatief is, dan is dat dus ruimschoots meer dan de helft, en dan zouden er dus 584 liederen uit het oude Liedboek in het nieuwe moeten staan. En dat bewijst dan meteen dat de steekproef niet maatgevend kan zijn, want het oude Liedboek telt slechts 491 nummers! Daarvan is bovendien bekend dat die niet allemaal mee zijn gegaan naar het nieuwe.
Kennelijk geeft Smelik in zijn boek wat meer aandacht aan het oude lied dan aan het nieuwe. Wat begrijpelijk is, gezien de historische insteek van zijn overigens fraaie boek.

Interessant blijft nog wel om te zien dat van de ‘oude’ vertalers uit het Liedboek 1973 J.W. Schulte Nordholt er uit springt met 29 nummers. Ad den Besten volgt met 20, Jan Wit met 14, en Barnard met 9. Van der Molen komt 5x voor, Burger ook 5x, Smelik 4x, Muus Jacobse 2x..

Huub Oosterhuis blijft goed vertegenwoordigd, met in deze eerste selectie negen liederen.

Zo valt er uit deze lijst al veel boeiend materiaal te halen.

Wat we nog niet of nauwelijks weten is, welke liederen niet in het nieuwe Liedboek komen. Dat is maar van een enkel lied bekend, dat Smelik in zijn boek noemt. Grote schokken zaten daar wat mij betreft niet bij. Wilt u het naadje van de kous weten, dan is het toch zaak om het boek van Smelik te kopen, wat voor ieder die in het onderwerp geïnteresseerd is een goede zaak is – en anders geduld oefenen tot 25 mei. Als u op tijd bestelt bezorgt Wever Van Wijnen u uw exemplaar meteen bij verschijnen.

De toespraak die ze hield hebben we opgenomen. We publiceren haar toespraak de komende weken in vijf delen van elk ca. 5 minuten. Elke video is voorzien van ondertiteling (kunt u aanzetten door te klikken op ‘het envelopje’ rechtsonder de video). Leest u liever? Dat kan, onder elke video treft u de uitgesproken tekst aan.

Aansluitend publiceren we de reacties van  Lodewijk Dros chef redactie Letter en Geest bij Trouw en Maartje Wildeman (predikant in de Protestantse Gemeente Oudemirdum Nijemirdum Sondel).

Onderstaande video is de vijfde video in de reeks.

Hieronder kunt u de tekst nalezen die Margot Kässmann in deze video uitspreekt:

Als we ouder worden en het midden van het leven bereiken, dan hoort daarbij dat we afscheid moeten nemen van dierbaren. Soms is het een afscheid na een lang gemeenschappelijk traject, waarbij het lukt om elkaar nabij te zijn in de wetenschap dat er nog maar weinig tijd is. Zo heb ik dat meegemaakt met mijn vriend Jan Kok. Maar een afscheid komt soms ook volstrekt onverwacht, zoals bij mijn schoolvriendin, die voor ons verborgen had gehouden wat er met haar aan de hand was. Dan kun je niet samen het laatste traject afleggen. Ik heb geleerd dat een bewust afscheid weliswaar pijnlijk is, maar desondanks verrijkend, voor degene die gaat, maar zeker ook voor degene die achterblijft.

Bijna twintig jaar lang kende ik Jan Kok[1], een mooi voorbeeld van een Duits-Nederlandse vriendschap. Toen duidelijk werd dat hij niet lang meer te leven had, heb ik hem een laatste brief geschreven. Ik kan gebeurtenissen en situaties vaak beter verwerken door ze op papier te zetten, in dit geval nadat we eerst een lang telefoongesprek hadden gevoerd. Jan heeft nog zijn toestemming voor publicatie kunnen geven. Hij overleed op 7 februari 2002.

Lieve Jan,

Zojuist heb ik de telefoon weer op de haak gelegd. Ik kan zien dat we een uur, 24 minuten en 12 seconden met elkaar gesproken hebben! Op het laatst klonk je heel moe…

Zoals gebruikelijk hebben we het over ‘God en de wereld’ gehad, ook in letterlijke zin: over jouw zonen en mijn dochters, over gezamenlijke vrienden, over Nederland en Duitsland, de Wereldraad van Kerken, de euro. We spraken Engels, waarbij ik af en toe teruggreep op Duits, en jij op Frans of Nederlands, als we daarmee iets duidelijker konden formuleren. Zo ging dat altijd in onze gesprekken, maar toch was het dit keer anders, omdat we allebei wisten dat het misschien wel de laatste of voorlaatste keer was dat we zo’n gesprek zouden kunnen voeren. En al jouw dapperheid kan niet verhinderen dat de tranen mij nu in de ogen staan. In je brief die ik vandaag kreeg, maar die volgens het poststempel al op 23 december in Genève is verzonden (waarom is die zo lang onderweg geweest?) schrijf je: ‘Mijn lichaam  begeeft het volledig. Mijn hoofd werkt nog uitstekend (nou ja, niet warriger dan het altijd al deed), maar mijn lijf, en met name mijn spieren, doen niet meer mee. Ik ben al 30 kilo kwijt.’

Omwille van de tijd kan ik de brief hier nu niet voorlezen. Hij gaat over een lange oecumenische vriendschap en over wat we met elkaar hebben beleefd. Hij eindigt als volgt:

Ik heb je aan de telefoon gevraagd of ik in het kader van zo’n project een brief aan jou mocht schrijven. Je vond het een geweldig idee: ‘Schrijf wat je maar wilt.’ Ik stuur je de brief voordat hij gepubliceerd wordt. Tenslotte ben jij de deskundige op het gebied van publiciteit en uitgeverij. Ik hoop dat de post dit keer sneller werkt dan bij jouw kerstbrief. Afgezien van een paar kaarten is het trouwens voor het eerst dat we elkaar schrijven. Op 21 maart word je 60 jaar; zie het als een vervroegde verjaardagsbrief.

En als we elkaar na dit leven weerzien, dan zou ik graag met jou en Marlin weer uitvoerig over een boekproject praten bij een goed glas wijn en een smakelijke maaltijd. Wie weet hoe het zal zijn, dan, als God alle tranen heeft afgewist? On verra, we zullen het wel zien. Tot dan, in liefdevolle vriendschap,

Je Margot

Ik kon niet bij de begrafenis aanwezig zijn, maar toen ik later nog een keer in Genève was, heeft Jans vrouw me zijn graf laten zien. Ik heb hem als vriend nog vaak gemist en ik ben dankbaar dat we zo open over zijn sterven konden praten. Onze vriendschap maakte deel uit van mijn geschiedenis met de Wereldraad van Kerken. Ik ben mijn kerk bijzonder dankbaar voor de mogelijkheid die ik kreeg om daar christenen uit de hele wereld te ontmoeten.

Hartelijk dank voor uw aandacht.

Deze toespraak bevat enkele passages uit het boek ‘Midden in het leven’ van Margot Kässmann, Zoetermeer: Uitgeverij Meinema, 2012. Uitgegeven in samenwerking met de Stichting Lutherse Uitgeverij & Boekhandel. Oorspronkelijke titel: In der Mitte des Lebens. Vertaald uit het Duits door Mirjam Nieboer. ISBN 978 90 211 4329 3. Prijs € 16,90.

Tijdens de presentatie reageerde ds. Machiel van der Giessen op de publicatie. U kunt zijn reactie hieronder integraal nalezen. Ook de twee andere reacties zullen we de komende week op Theoblogie plaatsen.

Een ‘gereformeerde’ reactie bij de presentatie van ’Verbindend vieren’

Graag wil ik de redactie van deze bundel van harte complimenteren met het initiatief tot het uitbrengen van deze bundel. Ik denk dat het van groot belang is dat er in de kerk en de gemeenten op dit punt grondig met elkaar gesproken wordt en zij leggen daarvoor prima gespreksmateriaal neer.

Complimenten voor de titel! ’Verbindend vieren’. Als een ‘vertaling’ van ‘blended liturgy’ heeft deze titel voor mij een meerwaarde t.o.v. het originele woord. Gaat het bij ‘blended liturgy’ om het verbinden van stijlen, dan is dat voor mij nooit een doel op zich, maar een middel voor ‘verbindend vieren’. Geen stijlen, maar mensen!

Ik kies graag voor een wijze van vieren, waarin gelovigen, met heel verschillende voorkeuren en muzikale smaken verbonden worden, zodat zij samen de lofzang zingen en zo het geloof ‘innen’ en ‘uiten’ (Barnard).

Complimenten ook voor de timing van de presentatie van deze bundel. We staan aan de vooravond van het verschijnen van het nieuwe Liedboek. Wat er allemaal in zal staan, weet ik nog niet, maar duidelijk is dat er een veelheid van stijlen en tradities een plaats in zullen krijgen. Was in 1973 nog de gedachte bij het ontstaan van het huidige Liedboek, dat alle liederen voor alle gemeenten bedoeld waren, nu moet iedere gemeente in zijn Beleidsplan haar eigen muziekprofiel gaan vaststellen, dat een hulp – om niet tegen zeggen: instrument – moet zijn bij de keuze van liederen.

Nog voordat echter dat soort gesprekken überhaupt op gang zijn gekomen is, is er al een fikse discussie, die neigt naar een loopgravengevecht, waarbij de één een DirkZwartgallig-commentaar geeft op een mogelijk opnemen van ‘Abba Vader’ en een ander vindt dat er naar de ‘evangelische HansMaat’ te weinig Worship in terecht is gekomen.

Als ‘gewone gemeentepredikant’ heb ik alleen nog maar kennis kunnen nemen van de Proefbundel. Ben wel reuze benieuwd wat de deskundigen boven water hebben gehaald. Op zondag 26 mei zullen wij in de Nieuwe Kerk in Amersfoort daarvan een aantal liederen gebruiken om iets te proeven van deze ‘Hollandse Nieuwe’.

Wil dat proeven echter ook smaken, dan zal de intentie ook die van ‘Verbindend vieren’ moeten zijn. Zo vieren, dat gelovigen met allerlei verschillende voorkeuren, smaken en belevingen verbonden worden tot de gezamenlijke lofzang. Op die manier dus convergerend, ‘convergence worship’.

Zelf zeg ik vaak in de gemeente: “Ver-draagt elkanders lusten”. Qua geloofsbeleving en inhoud hebben we inmiddels- met vallen en opstaan – geleerd om verschillen niet op de spits te drijven, maar ontdekt dat er “meer is dat ons bindt dan ons scheidt”. In en vanuit onze verbondenheid de verschillen benaderen. Zo ontstaat er ook een nieuwe oecumene. Het zou mooi zijn als die beweging zich ook zou kunnen voortzetten op kerkmuzikaal gebied.

Een gemeente is – zoals Cees van Setten schrijft – per definitie een bont gezelschap (pag. 96), een huishouden van Jan Steen. Inderdaad, zo staan wij in Amersfoort ook op de kaart: als gemeente van Christus met leden van heel verschillende pluimage, qua sociale afkomst, qua leeftijd en ook – laat ik het voor het gemak maar even zo noemen – modalitair Anliegen. Zo echt een van oudsher ‘hervormde’ wijkgemeente, waarin op eigentijdse wijze nog iets van de oude volkskerk doorkomt.

We zoeken ook bewust hoe we aan die veelkleurigheid gestalte kunnen geven. Niet op de manier van voor ieder wat wils. Zo kan het op de eerste gezicht lijken, maar meer op de wijze: “Als jij het voor jouw geloofsbeleving nodig hebt, dan zing ik graag met jou een psalm mee. Wil jij dan met mij een Opwekkingslied meezingen?

Ik noem het gerust een echt evangelische uitdaging om ook op dit punt het ‘samen met alle heiligen’ gestalte te geven. ”De kern van verbindend vieren’ schrijft Cees van Setten zeer terecht, “is het respect voor en de ontmoeting met elkaar en met God. Het werkt alleen in een gemeenschap waar recht en liefde heersen, waar men elkaars voorkeuren respecteert, al mag je natuurlijk wel van mening verschillen” (pag. 113).

In de Amsterdamse Jeruzalemkerk, waar ze al enige  jaren ervaring hebben met blendid worship, is het woord ‘stretchen’ een ingeburgerde term daarvoor geworden. Bas van der Graaf, predikant aldaar, zei daarover vorig jaar in een interview in Kontekstueel (Nr 27-2 / november 2012): ‘Bij ons weet iedereen: niemand kan het helemaal krijgen zoals hij het zelf graag wil hebben. Dus moeten we leren stretchen. Ik beschouw het als een oefening in het dienen van elkaar. Dat mensen ook echt proberen om te leren waarderen wat een ander aanspreekt en mooi vindt, ook als ze er zelf niet zoveel mee hebben. Het heeft voor de mensen voelbaar gemaakt dat we heel divers, maar ook heel erg met elkaar verbonden zijn.’

Mooi vond ik afgelopen weekend in het Goede Leven (vrijdag 12 april 2013) het citaat te lezen, dat Dr Martin Hoondert van de Universiteit van Tilburg aanhaalde van kardinaal Walter Kasper. Hoondert schrijft n.a.v. het introductie van het nieuwe Liedboek en stelt de vraag: “Kunnen we van harte instemmen met een nieuw liedboek waarvan we weten dat een deel, een groot deel misschien, van de inhoud niet past bij mij als individu, of bij de stroming waarin ik mij thuis voel? Met betrekking tot deze vraag leer ik veel van de oecumenische beweging. In zijn boek Wege der Einheit schrijft kardinaal Walter Kasper, nadenkend over oecumenische spiritualiteit: ‘Oecumenische spiritualiteit betekent dat we bereid zijn tot omdenken en bekering, maar ook tot het uithouden van het anders-zijn van de ander”. Martin Hoondert voegt daaraan toe: “Ik lees hierin een uitnodiging en uitdaging tot liturgisch-muzikale oecumene”. Ik sluit me graag bij hem aan en ´Verbindend vieren’ levert daar een prima bijdrage aan.

***

Nu een ander punt. Ik ben hier gevraagd als iemand van de ‘gereformeerde traditie’. Toen ik op de aanvankelijke uitnodiging zag staan, dat ik zou spreken vanuit de ‘gereformeerde orthodoxie’ schoot ik in de lach. Dat ik dat ook nog eens mag meemaken. ‘Gereformeerde orthodoxie’ staat voor mij voor dat type van gereformeerd-zijn waar de veelkleurigheid naast de psalmen ten hoogste door ‘enige gezangen’ wordt verrijkt.

De organisatoren hebben mij nu aangekondigd als representant van de ‘gereformeerde traditie’ en ik moet u zeggen: door het lezen van dit boek, ontdekte ik dat ik – denk ik – toch nog meer gereformeerd ben, zo u wilt orthodoxer in mijn gereformeerd-zijn- dan ik zelf doorhad. (Dank voor deze identeitsverheldering, -bevestiging).

Dat heeft te maken met het accent op de prediking. Voor mij wordt ‘gereformeerd-zijn’ bepaald door de concentratie op het Woord en de verkondiging als vorm van heilsbemiddeling. Het hart van de eredienst is voor mij dan ook de verkondiging.

In de bundel zie ik dat wat achter de horizon verschuiven. Jaap Overeem gaat daarin expliciet in zijn bijdrage – denk ik – het verst. De preek is bij hem één van de onderdelen, die zelfs – als dat zo uitkomt – weggelaten kan worden! Citaat: “Maar als de verhaallijn in de dienst geen ruimte biedt voor een drempelgebed, een preek of een geloofsbelijdenis: dan niet” (Pag. 69).

In de bundel is de liturgie mij te veel drager voor het vertellen van het verhaal en de prediking is daar één van de onderdelen van. De orde van dienst als verhaallijn met zijn eigen plot en flow. De flow kan ik nog wel meemaken: de liturgie is véél meer dan wat pauzemuziek rondom de Schriftlezingen of muzikale franje voor en na de preek, maar de plot’ zou ik toch graag in de verkondiging willen plaatsen. De ‘relationele hermeneutiek’ heeft op dat punt de laatste jaren veel aangeleverd. Op dit punt zou ik graag meer met elkaar verder willen praten en een hartelijk pleidooi doen voor de prediking als hart van de eredienst. Overigens is dat geen oratio pro domo van iemand die wekelijks mag preken. Veel gemeenteleden denken er precies zo over.

***

En zo kom ik tot mijn derde punt (je bent gereformeerd of je bent het niet), de toepassing. In catechismustermen: wat nut ons dit boek? Heb ik er wat aan, ook als ik delen van het concept niet onderschrijf?

Zeker! Ik ben inmiddels wel zo ‘blended’, dat ik in de blender het manco eruit filter en in mijn eigen kader graag gebruik maak van deze wijze van werken, zonder dat het ‘liturgisch tekstverwerken’ (pag. 103) wordt. Ik zou zelfs deze stelling wel willen verdedigen: Wie gereformeerd wil zijn, kan niet om deze manier van liturgie heen!

Cees van Setten beschrijft de gereformeerde positie als een heel schraal gebeuren, met eenzijdige nadruk op het horen en het verstand. Het kan m.i. ook anders. Van oudsher zou men in de gereformeerde traditie zeggen ‘bevindelijker’. Het verkondigde Woord wil gehoord, geloofd en ervaren worden. Wil aanspreken, raken, verwonderen en daarvoor is de bedding van een goede liturgie essentieel. Waar de verkondiging gaat resoneren met de inhoud van de liederen, de muziek, de stilte, maar ook met die van gebruikte beelden via de beamer geeft dat een impuls aan de beleving.

En in de praktijk merk ik zo ook de wisselwerking van de inhoud en de vorm. Hoe werkt dat dan bij ons?

In het begin van de week mail ik de organist/pianist het Bijbelgedeelte, tekst voor de verkondiging, eventueel het thema, de scopus, mogelijke liederen en vraag hem naar zijn suggesties. Op dinsdagmorgen volgt er vaak overleg met de dirigente van de Zanggroep, een professioneel zangeres: wat behoeft ondersteuning? Waar een stilte? Waar een solo, vocaal of muzikaal? Waar een articulering? Voor bijzondere momenten gebeurt dat overleg nog wat breder en uitvoeriger – over arrangementen voor verschillende participerende musici. Dat vergt kwaliteit en fijnzinnigheid (zo u wilt mag u het ook tact noemen). In ons enthousiasme zeiden we in het begin nog weleens ’blended is splendid’, maar nu zeggen we eerder: “less is more”. ‘Verbindend vieren is geen loodzwaar programma, maar een vrijplaats.’ (pag. 98). Die zin in het boek zou iedere lezer moeten onderstrepen.

Vorig jaar mocht ik mijn 25-jarig ambtsjubileum vieren en dat deden we in een dienst die niet had misstaan als voorbeeldviering in het boek ‘Verbindend vieren’. Een bricolageliturgie, waarbij alles op z’n plek viel: de cantorij met antifonen, net zo goed als het combo met stevige Praise. Meer dan 50 participanten. Een mooie ervaring, waarin we werden verrast door de wederzijdse beïnvloeding en verrijking, die mogelijk bleek te zijn. Het paste; het viel allemaal op zijn plek – een mooie eenheid. Dat organiseer je niet zomaar. We grijpen bij ons nog vaak op die ervaring terug om dan tegen elkaar te zeggen: het vergt heel wat, maar het kan, dat hebben we toen gezien.

Met onze liturgie-werkgroep zoeken we ons een begaanbaar pad. En onderweg krijgen we dan opeens een boek aangereikt, dat we graag benutten als studie- en bezinningsmateriaal. Ik zou het echt jammer vinden, als verhitte discussies over flow, plot, verhaal en preek, de aandacht zouden afleiden van het vele goede dat er in dit boek staat. Nogmaals een compliment dat het is verschenen en ik hoop dat het velen in onze kerk en gemeenten een impuls mag geven tot ‘Verbindend vieren”.

Vrijdag 19 april 2013
Ds. Machiel van der Giessen

—

Machiel van der Giessen is predikant van de Protestantse Gemeente Amersfoort en verbonden aan de Nieuwe Kerk (Leusderkwartier).

Hond
Ivan Pavlov deed onderzoek naar de speekselproductie van zijn hond. Hij ontdekte dat de hond meer ging kwijlen wanneer hij in z’n witte jas kwam aanlopen met een stuk geurend vlees, en dat dit na verloop van tijd ook gebeurde wanneer hij zonder vlees in z’n witte jas voorbij kwam. Dit noemen we het principe van conditionering: een bepaalde stimulus lokt een respons uit (geur van vlees zorgt voor speekselproductie), maar iets dat steeds tegelijkertijd optreedt met deze stimulus lokt na verloop van tijd ook alleen die respons uit.

In de context van geloof kan het ook zo werken. Denk aan de verhalen van mensen die zich als kind onbehaaglijk voelden in een koude, donkere kerk, en die jaren later net zo’n kil en onbehaaglijk gevoel krijgen wanneer het over God gaat. Of denk aan veilige en warme herinneringen die bij je boven komen wanneer je terugdenkt aan de momenten waarop je bij je vader of moeder  op schoot zat terwijl ze je voorlazen uit de Bijbel.  Ouders kunnen dit conditioneringsprincipe ook bewust inzetten wanneer zij  bezig zijn met geloofsopvoeding door juist op die momenten een sfeer van geborgenheid of gezelligheid te creëren. Positieve gevoelens die het kind in die sfeer ontstaan kunnen als vanzelf verbonden raken met geloof en de relatie met God. In die zin is het  stukje appeltaart bij het geloofsgesprek op zondagmorgen na de dienst zeker functioneel.

Rat
Een andere manier van leren werd zichtbaar bij de rat. Hierbij ging het niet om leren door gelijktijdige gebeurtenissen, maar om leren door wat er volgt. De rat uit de jaren twintig werd door B.F. Skinner in een speciale doos met knopjes en hendeltjes gezet. Hij kon daar doen wat-ie wilde en vrijelijk experimenteren, maar  er kwam alleen voer in het bakje na het drukken op één specifiek hendeltje.  Skinner ontdekte dat de rat, die het voer eerst ‘toevallig’ ontdekte, steeds vaker het hendeltje ging gebruiken: de wet van het effect. Hij concludeerde daaruit dat gedrag dat beloond wordt, vaker optreedt. Het tegenovergestelde is ook waar: gedrag dat niet beloont wordt, dooft uit. Deze vorm van leren heet operante conditionering.

Voorbeelden van religieuze beloningen liggen voor het oprapen. Studenten noemen vaak hemel en hel, waarbij God de ultieme beloner of straffer is. Binnen de context van de Islam valt te denken aan zelfmoordterroristen aan wie een plaats bij Allah in het paradijs wordt beloofd, met de bijbehorende maagden. Beloningen kunnen ook subtieler een rol spelen binnen het religieuze domein. Aanzien of waardering binnen een geloofsgemeenschap bijvoorbeeld – mensen kunnen hun gedrag aanpassen om maar een goede gelovige gevonden te worden, of  doen vrijwilligerswerk binnen de kerk om om gewaardeerd te worden. Binnen geloofsopvoeding en godsdienstig leren kan deze vorm van leren ook een rol spelen. Ouders die hun kinderen bijvoorbeeld complimenteren wanneer bij bepaalde vormen van religieus gedrag.  Deze ‘beloning’ bevordert het zelfvertrouwen en stimuleert om het een volgende keer weer te doen.

En…?
Een derde vorm van leren is het sociale leren: leren van een model  of een voorbeeldfiguur. Kinderen imiteren het gedrag van volwassenen, ontdekte Albert Bandura . Slaat een volwassene met een hamer op een plastic pop, dan is het kind er als de kippen bij om het na te doen. Dat is ook precies het debat over gewelddadige computerspellen: op grond van Bandura’s inzichten zou dit leiden tot meer gewelddadig gedrag in het ‘echte’ leven.

Sociaal leren speelt in het godsdienstige leven ook een rol. Kinderen die ouders zien en horen bidden, nemen  vaak dezelfde houdingen, gebaren en woorden over. Kinderen leren alleen twee keer naar de kerk te gaan wanneer hun ouders dat ook doen. Wie zelf open is over zijn of haar geloofsleven, krijgt eerder geloofservaringen van anderen te horen. En dit lijstje is gemakkelijk langer te maken.

Bij het sociale leren hoort niet een specifiek dier. Misschien moeten we als kerkgemeenschap of als individuele gelovigen onze eigen rollen eens invullen, of onze eigen naam. Om zo scherp te blijven en ons af te vragen: wat kunnen anderen – of dat nu kinderen, jongeren, of volwassenen zijn, gezinsleden of collega’s, buurtgenoten of parochianen – bij ons of bij mij zien en van ons/mij leren?

Hanneke Schaap

—
Dr. Hanneke Schaap-Jonker is moeder, psycholoog en theoloog. Zij werkt als universitair docent godsdienstpsychologie en coördinator van het Kenniscentrum Religie en Levensbeschouwing bij Dimence in Zwolle. Bij Uitgeverij Boekencentrum publiceerde zij Alle aandacht!Preken voor kinderen en jongeren en Zondagboek.

De toespraak die ze hield hebben we opgenomen. We publiceren haar toespraak de komende weken in vijf delen van elk ca. 5 minuten. Elke video is voorzien van ondertiteling (kunt u aanzetten door te klikken op ‘het envelopje’ rechtsonder de video). Leest u liever? Dat kan, onder elke video treft u de uitgesproken tekst aan.

Aansluitend publiceren we de reacties van  Lodewijk Dros chef redactie Letter en Geest bij Trouw en Maartje Wildeman (predikant in de Protestantse Gemeente Oudemirdum Nijemirdum Sondel).

Onderstaande video is de vierde video in de reeks.

Hieronder kunt u de tekst nalezen die Margot Kässmann in deze video uitspreekt:

Nu zit ik aan mijn bureau. Ik ben de rust zelve. Maar ik heb het vermoeden dat de komende weken heel anders worden dan gepland. Wie vertel ik wat en wanneer? Het lijkt me nu allemaal nog wat te vroeg. Ik wacht denk ik maar tot maandag. Mijn moeder zal zich veel zorgen maken. Mijn andere dochters ook. Mijn beste vriendin heeft nog maar twee jaar geleden haar man aan kanker verloren, ze zal er vreselijk van schrikken. Bij U. zou ik volgende zaterdag het nieuwe huis inwijden. Met G. wilde ik in oktober naar Lanzarote vliegen… Maar nu maak ik eerst eens de preek voor zondag. Het wordt een feestdienst. De gemeente Gross- en Klein-Liedern viert dat ze 1000 jaar geleden voor het eerst in een oorkonde is genoemd. Als preektekst kies ik voor Psalm 90; daarin staat: ‘Duizend jaar zijn in uw ogen als de dag van gisteren die voorbij is’. En ook: ‘Leer ons zo onze dagen te tellen dat wijsheid ons hart vervult’. Nou, dat past wel bij de situatie.

Hoe zegt Jezus het in de Bergrede? Elke dag heeft genoeg aan zijn eigen last… (Matteüs 6:34). Dat wil ik nu meteen opschrijven, ik vergeet alles zo snel. Is dat iets dwangmatigs, dat ik alles altijd wil opschrijven, beter gezegd: in mijn laptop wil zetten?

18.00 uur. Preek af, post gelezen, mails afgehandeld. Mijn assistente heeft inmiddels alle afspraken voor maandag afgezegd zodat ik naar de kliniek kan. Het lijkt op dit moment heel onwerkelijk wat er vanmiddag is gebeurd. Alsof het een vergissing is. Eigenlijk is alles heel normaal, zoals altijd. Zal ik U. bellen of K. of A. of mijn moeder of mijn zussen? Maar waarom zou ik hen ongerust maken terwijl het straks misschien heel erg meevalt? Maar die operatie komt er zeker aan, daar was bij beide artsen geen twijfel over. Dus toch maar bellen? Straks komen Hanna en Lea terug van een vakantie aan de Oostzee. Ze waren er een week met hun vrienden. Zal ik het hen vertellen? Of kan ik beter wachten tot maandag, dan is de situatie veel duidelijker… En als ik weet wat me precies te wachten staat, wie moet ik dan eigenlijk allemaal op de hoogte brengen? De directeur van het landelijk kerkelijk bureau, het kerkbestuur, de bisschopsraad, de voorzitter van de bisschoppenconferentie? Mijn hemel, dat is dan natuurlijk in een mum van tijd in het nieuws! Ik kan net zo goed een advertentie plaatsen: Heb borstkanker, ben voorlopig uit de running!

Ik werk sinds 1983, maar ik heb me nog nooit ziek gemeld, bleef hooguit heel af en toe een dag thuis vanwege een zware verkoudheid. Hm. In het ziekenhuis was ik als kind toen mijn blindedarm eruit moest, daarna voor de bevallingen, toen ik een miskraam had en voor de behandeling van spataderen. Verder niet.

26 augustus. Vanochtend heb ik een rondje om het Maschmeer gerend, zonder moeite, in 40 minuten. Ik ben in elk geval fit en als ze gisteren die knobbel niet hadden gevonden zou ik het bijna niet geloven.

Ook heb ik U. gebeld. Ze was geschokt maar, praktisch als ze is, stelde ze voor: laten we om 12 uur in de stad koffie gaan drinken! Goed, zei ik tegen mezelf, dan bel je voor die tijd je moeder. Eerst belde ik mijn zus. Mijn moeder woont in dezelfde stad als zij en daarom is het beter dat mijn zus het als eerste weet, dan kan mijn moeder er met haar over praten. Ursula reageerde bedroefd maar ook pragmatisch. Ze zei dat ze nu ook ieder half jaar aan het borstkankeronderzoek zou deelnemen. Mijn moeder vond het moeilijk om het allemaal te verwerken. Ze was heel stil aan de telefoon. Ze is altijd al bang geweest te overlijden voordat haar kinderen volwassen zouden zijn. Maar op je drieëntachtigste is het nog steeds een schok als je je realiseert dat je kinderen eerder dood kunnen gaan dan jij. Ik zei haar dat doodgaan helemaal niet aan de orde was. Dat het om een geïsoleerde tumor ging die eruit gehaald zou worden en dat er van uitzaaiingen nog geen sprake was. Ze vertelde desondanks over een nicht die borstkanker had, een oude oom die blaaskanker had, een 80-jarige buurvrouw die geen chemo meer wilde omdat er al overal uitzaaiingen waren. Nou ja, dat zijn, denk ik, associaties die dan gewoon in je opkomen…

Ik ga naar de stad en ontmoet U. Zij zegt: ‘Je wilt nu vast niet horen hoe erg we het allemaal vinden!’ En daar heeft ze gelijk in, ik wil het niet horen… Ik heb nu helemaal geen behoefte aan mensen die medelijden met me hebben. Ik kan het heus wel aan, hoe graag ik ook zou wegvluchten voor de operatie en de chemo en wat er verder nog op me afkomt.

Na de koffie ga ik winkelen. Ik moet nog een paar dingen ophalen bij de kleermaker en terloops koop ik bij mijn volle verstand in augustus al een winterjack. Hoe idioot is dat? Maar het jack is prachtig en ik weet natuurlijk niet wanneer ik weer kan gaan winkelen. Het lijkt me een mooi excuus. Weer thuis krijg ik van de meisjes goedkeuring voor mijn jack, smeer ik een boterham en ga ik weer achter mijn bureau zitten. Ik wil mijn nieuwe boek zo ver mogelijk af hebben.

Daarna bel ik eerst met mijn persvoorlichter. ‘Zit je?’ vraag ik. ‘Nee, ik sta.’ – ‘Ga dan maar liever even zitten.’ Ik vertel haar wat er aan de hand is, ze haalt een keer diep adem: ‘Nou, ik ben blij dat ik zit!’ We moeten lachen. We praten er vervolgens verder over en het is oké. Ze is er erg door geraakt, maar we kunnen er goed mee omgaan. En als er vragen van de pers komen? Ik vind dat we moeten zeggen wat er aan de hand is, anders gaan ze zich van alles in het hoofd halen. Zelfmoordpoging van overbelaste werkende moeder – zoiets zou helemaal in het straatje passen van Eva Hermanns en haar theorie over vrouwen. En waarom zou ik ook liegen? Het is toch geen misdrijf om borstkanker te hebben? Eén ding tegelijk.

Nog een hoofdstuk van het boek geschreven. Ik wil het graag af krijgen. De afspraak was dat ik het 1 september zou inleveren. Het hoofdstuk gaat over heiligen. Ach, daar heb ik moeite mee. Zelf ben ik beslist geen heilige en ik ben blij dat Luther tegen dat concept in opstand kwam. Wat ik wel begrijp is dat anderen een voorbeeld voor ons kunnen zijn. In de afgelopen tijd heb ik veel over Paul Gerhardt gelezen en geschreven. Volgend jaar vieren we zijn vierhonderdste verjaardag. Hem is het daadwerkelijk gelukt om in het lijden zijn geloof te beleven. In vergelijking met wat hij heeft meegemaakt is zo’n knobbeltje in de borst peanuts.

Nu moet ik het alleen nog aan A. vertellen. Haar man, die een goede vriend van mij was en peter van een van mijn dochters, is twee jaar geleden overleden aan kanker. Ik heb hen destijds allebei begeleid en ik heb de uitvaart van Thomas gedaan. Gisteren was ze niet thuis. En net vertelde haar dochter dat er bezoek kwam, waarop ik zei dat ik later terug zou bellen. Maar Sarah heeft het al tegen haar oudste dochter gezegd, met wie ze bevriend is, dus het wordt tijd dat ik A. op de hoogte breng. Zoals ik al had verwacht is voor haar de schok het grootst. Ze hapt naar adem en is flink van de kaart. Maar wat kan ik doen? Ik moest het haar wel vertellen. We breken het gesprek af. Later belt ze terug en is ze wat tot zichzelf gekomen. We kunnen er op een gegeven moment zelfs om lachen, wanneer ik vertel dat mijn eerste gedachte was: Houston, we have a problem en niet ‘de Heer is mijn herder’. A. is er voor me als ik haar nodig heb. Dat geldt ook voor mijn andere vriendinnen en dat is erg fijn. Maar nu ben ik het telefoneren even helemaal zat.

27 augustus. ‘God, bewaar ons, God, behoed ons…’, wat een mooi lied is dat toch. Om kwart over acht vertrek ik naar Gross-Liedern voor de feestdienst ter ere van het 1000-jarig jubileum. Onderweg belt mijn moeder. Hoe het nou met me gaat? In de overweging van die ochtend op de radio had ze van die troostende verzen uit Jesaja gehoord, maar die kende ik ongetwijfeld wel? Ja, die ken ik… Maar ik ben blij dat ze zichzelf weer onder controle heeft en dat ze er normaal over praten kan.

De feesttent is bomvol. Het is een mooie dienst, alles is erg liefdevol voorbereid. Voor het eerst sinds de diagnose wordt ik een beetje emotioneel. We zingen ‘Dankt, dankt nu allen God’, ik hou het meest van het couplet over het ‘vrij en vrolijk hart’ en vandaag komt het nog meer bij me binnen. ‘Ik zing dit lied voor jou’- een Latijns-Amerikaanse melodie en zo’n prachtige tekst. In de preek ga ik in op God als steun en toeverlaat, ook in tijden van lijden. Ik denk bij mezelf: als ik erover preek, moet ik het nu natuurlijk ook toepassen. En dat doe ik ook wel. Ik ben eigenlijk vooral verdrietig over het feit dat al mijn dierbaren dit moeten meemaken. Zelf kan ik het wel aan, denk ik. Ik ben 48 en heb alles wat een vrouw zich maar wensen kan op deze wereld: kinderen, werk, een mooie woning. Andere vrouwen in Afrika sterven begin twintig van honger en ellende en gebrek aan medische verzorging. Ik ben ook niet terneergeslagen omdat ik ziek ben geworden. Dit lot treft tienduizenden, dus waarom niet ook mij? Ik ben wel een beetje bang voor de gevolgen van de chemotherapie. En ik heb nu ook het gevoel dat ik die knobbel kan voelen, in mijn borst. Ik hoop maar dat hij zich niet aan het verspreiden is.

In zijn voorbeden noemt de deken ook mij, de bisschop – hij moest eens weten hoezeer ik dat nodig heb, juist vandaag. Maar ik kan natuurlijk niet naar voren stappen en zeggen: ‘Dank u wel, ik heb namelijk borstkanker.’ Dat zou bizar zijn, maar ik weet ook dat de meeste mensen hier het vooral erg voor me zouden vinden. Ze zijn erg op ‘hun bisschop’ gesteld. We zingen ‘God bewaar ons, God behoed ons en wees met ons in ons lijden’ en ik krijg een prachtig boeket. Velen zeggen dat ze zich al verheugen op mijn bezoek aan de classis in september. Ik probeer zo te reageren dat ik de waarheid geen geweld aan doe, maar de mensen ook niet ongerust maak. Ik moet morgen eerst maar eens horen wat de planning wordt. Een vrouw zegt: ‘Waar haalt u toch altijd precies de juiste woorden vandaan, en ook de kracht!’ Ik hoop maar dat ik die kracht mag houden, denk ik. Bij het vertrek zingen ze zelfs nog een afscheidslied voor me.

28 augustus. Het is een knobbel en hij moet eruit… Wat een dag!! Al vroeg heb ik hond Ole uitgelaten, de was gedaan, de planten water gegeven, boodschappen gedaan, geld opgenomen – wie weet wat er allemaal komen gaat. Om 10 uur ben ik met Hanna in de spreekkamer van professor H. Dr. S. vangt ons op. Ze legt nog een keer de diagnose aan ons voor en zegt dat ze me vandaag wil puncteren om weefsel te verwijderen voor onderzoek. Pas daarna kan ze definitief zeggen of het knobbeltje boosaardig is. Mevrouw S. denkt dat ik misschien zelfs geen chemo nodig heb. Als er geen uitzaaiingen zijn zou de bestraling voldoende moeten zijn, tenzij ik per se voor de zekerheid toch voor chemo zou kiezen. Ik vraag haar naar de globale planning. Voor de operatie een week ziekenhuis, dan een week herstellen en daarna gedurende zes weken vijf keer per week bestralingen, dus in principe ben ik twee maanden in de ziektewet.

Daarna wordt de punctie gedaan. Dr. B., ook een vrouw (wat zijn er inmiddels toch veel vrouwelijke artsen!), en een aardige verpleegster vragen me binnen te komen. Eerst wordt de borst verdoofd, dan wordt er een kleine snee gemaakt en wordt er vijf keer een in mijn ogen akelig lange naald in de tumor gestoken. De stukjes weefsel worden op een glazen plaatje gelegd. Helaas mislukt de derde poging en moet er zes keer gestoken worden. Het doet niet zo’n pijn, maar prettig is het ook niet bepaald! De twee vrouwen zijn gelukkig erg vriendelijk, leggen alles uit, vragen of het goed met me gaat. Ik heb op de monitor maar één keer meegekeken. Het is een akelig gezicht als de naald in de tumor wordt gestoken. Hanna kijkt bij elke prik de andere kant op, maar dapper als ze is, blijft ze er wel bij. Tenslotte krijg ik een stevig drukverband en kunnen we gaan. We hebben nu allebei toch wel knikkende knieën. ‘Je kunt niet dieper vallen dan in Gods hand’, denk ik… Daar houd ik me aan vast. Die zin zal ik mezelf en anderen nog vaak voorhouden de komende weken.

Dat was het begin van het dagboek dat ik heb bijgehouden, tot ik op 1 januari 2007 met mijn vriendin Almut weer in 40 minuten rond het Maschmeer kon lopen.

Bekijk de video waarin Doeke Post ingaat op de achtergronden van zijn nieuwe boek Met het oog op het einde en op zijn eerder verschenen boek De dood komt steeds later.

De glossy THOMAS verschijnt ter gelegenheid van het 25-jarig bestaan van de Stichting Thomas a Kempis. Van Bill Clinton tot Kees van der Staaij, van Désanne van Brederode tot Ernst Daniel Smid, Thomas a Kempis zit in harten van velen. Dat is te danken aan zijn beroemde boek De navolging van Christus dat tot op de dag van vandaag overal ter wereld gelezen wordt.

Met medewerking van: Désanne van Brederode, Stef Bos, Karsu Dönmez, Ernst Daniel Smid, Lenny Kuhr, Annemiek Schrijver, Sharon Kips en vele anderen!

Bekende en onbekende Nederlanders delen hun leeservaringen met Thomas’ bestseller De Navolging van Christus. Er is aandacht voor maatschappelijke initiatieven in de geest van Thomas, voor de Moderne Devotie, de religieuze beweging waartoe Thomas behoorde, en voor Overijssel, de bakermat van deze beweging die een stempel op de Europese cultuur heeft gedrukt.

Bekijk het video-interview met eindredacteur Mariska van Beusichem, voorzitter van de Stichting Thomas a Kempis, predikant (PKN) en zelfbenoemd kerkhervormer. Zij bereidt een proefschrift voor over Therese van Lisieux.

Maar toen het artikel klaar en verschenen was, en het kerstnummer onder het volgende nummer op de stapel verdween bleef de stilte me toch roepen. Er was heel wat gezaaid met al die ideeën, en er borrelden nog regelmatig stille gedachten op. Ik zette stappen om een praktijk voor stiltecoaching op te zetten, deelde de kopietjes van het artikel uit, maakte een kaartspel van de afbeeldingen die erbij hoorden. Vond ondertussen die willekeurige 40 stappen te veel rijp en groen door elkaar.

En toen begon het dromen over een eigen boek. Als ik nou eens een vorm verzin om die stappen in te delen. Als ik er een mooi aantal van zou maken  49, of 52. Als ik het nog diverser maak, meer uitwerk, meer inhoud geef…  De schrijfader was aangeboord en niet meer te stuiten. Toen ik eenmaal wist dat ik bij Meinema met dit mooie plan terecht kon kwam er rust en vertrouwen: als ik zelf de stilte kan opzoeken, dan komt dat boek er wel.

Een retraite in een klooster, een paar stille dagen in een oppashuis vlak bij het stilste bankje van Nederland: de stappen groeiden en bloeiden.  Ik werd er stil van, en vrolijk. De cirkels waarlangs ik de stappen indeelde kwamen vanzelf. Ik wil van buiten naar binnen, van de omgeving naar de kern, van de grote vraag ‘waar ben ik’ in de veelheid van alles waar we ons mee omringen, naar de kern van ‘hier ben ik’: ik ben thuis, het is goed.

Ik verdeelde mijn aandacht en stappen over verschillende inspiratiebronnen: natuur, geloof, mindfulness, creativiteit. Naar  buiten, naar binnen. Doen en laten. Zintuigen prikkelen, en aandacht naar jezelf brengen. De verschillende stiltebewegingen die ik de afgelopen jaren had gemaakt lieten zich gemakkelijk vangen. Die van de mindfulness: aandacht voor wat er is. Die van Iona: stilte beleven in geloof en natuur. Die van alledag: stilte hoeft niet groot en diep en ingewikkeld te zijn.

Eén vraag die me de afgelopen tijd gesteld werd houdt me bezig:  ‘het is toch geen christelijk boekje?’. Ik antwoordde snel ‘nee’, maar realiseer me tegelijkertijd dat het dat voor sommigen wel zal zijn: degenen die het opvalt dat God er een keer of wat in staat, met een hoofdletter.  Maar naast het God-woord staat ook universelere geloofs- en leeftaal:  eenheid, energie, bron, licht, leven. En naast Jezus staan Boeddha, Thich Nhat Hanh, Hildegard von Bingen, Arvo Pärt. Ik hoop echt dat zo veel mogelijk mensen in Stap in de stilte een taal herkennen die aanspreekt.

Stap in de stilte. Leg het bij je bed, op tafel, naast je computer, in de wc desnoods. Maar neem dit advies in acht: doe het rustig, doseer, en geniet niet met mate van de stilte! Begin bij het begin.

Marjan Bosch

—
Marjan Bosch is praktisch theoloog en heeft een praktijk voor stem- en stiltecoaching.