Muziek & liturgie

Dan komt zo’n regel thuis – interview met Ria Borkent

Psalmen voor NuOpiniërend magazine voor Protestants Nederland maart 2012 bevat een interview met Ria Borkent. We zijn de redactie en interviewer Nelleke de Jong-van den Berg erkentelijk dat we dit interview mogen publiceren op Theoblogie.

Ze vertelt in beelden over haar meest recente werk, dichteres en vertaalster Ria Borkent. In februari verscheen haar poëtische hertaling van Bachs Matthäus Passion. ‘Ik wil de woorden als ranken opbinden aan de achterliggende lijnen van de melodie.’

“Ik heb het idee dat Bach dit heel mooi gevonden heeft. Hij speelt er zo’n mooie melodie omheen. Dit zou je moeten zingen bij een avondmaalsviering.” Ze doelt op de woorden en de muziek bij de zogenaamde instellingswoorden. Jezus zingt:

Drink nu allen hieruit, dit is mijn bloed dat ons opnieuw verbindt en dat vergoten wordt voor velen, tot vergeving van zonden. Ik zeg je dit: Ik zal van vandaag af niet meer de vrucht van de goede wijnstok drinken tot aan die dag dat wij samen de nieuwe oogst drinken in mijn Vaders huis.

Haar woorden en het citaat illustreren verschillende aspecten van haar werk als vertaalster en dichteres. Allereerst de spiegelverhouding tussen haar en Bach: waar hij muziek componeerde bij bestaande woorden (bij de Bijbeltekst van de verteller-evangelist, bij de recitatieven, bij al bestaande koraalteksten en nieuwe ariateksten) moest zij woorden kiezen die pasten bij de muziek, óp de muziek. Dan haar verlangen beeldend te vertalen. ‘Wantrouw de vondst, vertrouw het beeld.’ En ten slotte, heel belangrijk, dat ze een gelovige vertaling heeft willen maken. ‘Een Nederlandstalige Matteüs heeft bestaansrecht omdat Jezus’ woord dichterbij komt.’

Een gesprek met een vrouw die zich bewust is van wat zij doet en dat graag wil delen. Dat zie je in de uitgave van haar hertaling: bij wijze van inleiding schrijft ze over het waarom en het hoe van haar hertaling, en na het slotkoor kan wie wil, lezen over knopen die ze in het creatieve proces moest doorhakken.

Waanzinnig idee
Terugkijkend leiden allerlei sporen naar haar Matteüs Passie. “Tussen 1994 en 1997 vertaalde ik voor een radioprogramma van de EO Bachkoralen. Daarna heb ik teksten geschreven voor een paasoratorium van Dirk Zwart. Toen het later werd uitgevoerd in de kerk van Frank Dijkstra, met Zwart oprichter van het Christelijk Literair Overleg, is mijn naam hem kennelijk bijgebleven. Want toen het derde lustrum van het CLO naderde, mailde hij mij: ‘Ik heb een waanzinnig idee.’ Hij wilde in 2011 ‘de Matthäus in het Nederlands’. Dat paste naar zijn idee goed bij de doelstelling van het CLO: de christelijke literatuur in Nederland een beetje opstoken.”

Borkent heeft toen eerst nog een achttiende-eeuwse componist voorgesteld, maar Dijkstra was onverbiddelijk: die kende niemand. Liever liftte hij als kleine organisatie mee op de naamsbekendheid van Bach. Borkent begon aan de Johannes Passion. Maar toen ze daarvan een klein stukje gedaan had, dacht ze: Als het dan Bach moet zijn, dan ook de Matthäus. Ook al is die overbekend. Ook al heeft Jan Rot die net gedaan. “We wilden niet de indruk wekken dat wij het ‘beter’ zouden kunnen. Maar is dat een reden om het niet te doen? Als ik het moet doen, dan mag ik kiezen. En ik koos, ook vanwege mijn jeugdherinneringen: mijn moeder was alt in een Bachkoor, mijn vier broertjes zongen in het jongenskoor. Ik was onder de indruk, al mocht ik als klein meisje niet mee naar ‘hun’ Matthäus.”

Evangelierood
Dat ze de opdracht aannam, was ook omdat ze vindt dat de Matthäus het verdient werkelijk verstaan te worden. “Taal kan een boodschap versluieren, zeker als het niet je eigen taal is; in je moedertaal kan die boodschap juist heel sterk naar binnenkomen.” Dat bleek wel na de uitvoeringen van de Matteüs Passie in 2011, toen heel veel luisteraars naar de tekst vroegen. Die is er nu. En Borkent is blij met de tweetalige opmaak en de in rood afgedrukte Bijbeltekst daarin. ‘Net als in Bachs partituur.’

Haar vertaalwerk deed ze tegen de achtergrond van een ander muzikaal project. “In 2002 mailde Rien van den Berg mij: ‘Heb je zin om mee te werken aan Psalmen voor Nu? Ik ben wel benieuwd naar een popliedje van jou.’ Nu het project klaar is, hebben de dichters het idee dat ze het kunnen. Een popliedje, met bridge en refrein, is toch iets anders dan een psalm. Hoe houd je de spanningsboog in een langere psalm? Heel boeiend.”

“In een gemeente heb je verschillende ‘bijwoners’ van de eredienst. Het is de kunst voor liturgen om een overtuigende liturgie neer te zetten, om al die groepen te bedienen. Daar passen zowel Bach als Psalmen voor Nu bij. Die kanten heb ik allemaal in mij.”

Huwelijk
Het CLO had een verlanglijstje. Borkent licht het toe in haar inleiding bij de vertaling. Doel was een zingbare, poëtische, brontekstgetrouwe, artistiek en inhoudelijk aansprekende en natuurlijk klinkende vertaling. “Een zin moet leesbaar en zingbaar zijn. Dat zijn de twee leuningen van één brug. Zingbaar betekent onder meer dat de klanken in een aria niet alle kanten op moeten schieten. Gelijke klanken geven er interne samenhang aan. Een oe is bijvoorbeeld een mooie klank om te zingen. Blute nur, du liebes Herz is daarom geworden Bloeden moet jouw moederhart. Ik heb gezocht naar sterke woorden, de zin moet universele emotie dragen: de sopraan zingt de moeder van een moordenaar toe. Die heeft ook ooit in de wieg gekeken. Moederhart heeft de goede emotie én de goede klank. Dan ontstaat een gelukkig huwelijk tussen tekst en muziek. Dan komt zo’n regel thuis.”

Een voorbeeld van de poëzie in de vertaling is de weergave van Sind Blitze, sind Donner in Wolken verschwunden?, met Gaan bliksem en donder in wolken ten onder? Alliteratie en assonantie gaan hand in hand met accenten in de muziek.

Met ‘brontekstgetrouw’ wordt in het geval van een Passievertaling niet alleen tekst-, maar ook ‘partituur-getrouw’ bedoeld: bij een stijgende of dalende melodie moeten passende woorden gevonden worden. Het dalen in Meine Seele ist betrübt bis an den Tod. heeft Borkent zo voelbaar gemaakt: Ik ben bang en zo bedroefd, ik voel de dood. Luister maar!

De vertaling klinkt natuurlijk, Borkent wilde geen statige taal. Ze wilde hedendaagse woorden. Daarom werd het waarlijk, uit de mond van de soldaat bij het kruis, Ja dus (hij was Gods zoon op aarde). ‘Waarlijk zou te veel opvallen. Omdat ik ook aan Psalmen voor Nu werkte, durfde ik dat.’

Samenwerking
“Bij Psalmen voor Nu werk je in een groep. Soms moet je als dichter iets skippen. Maar tijdens de werkvergadering wordt het van ons allemaal.” Zo ging het in de eindfase ook bij de Matteüs Passie. Borkent verwerkte suggesties van de dirigent en de solisten. “Dirigent Leusink en de evangelist-tenor deden suggesties. Dan wil ik me coöperatief opstellen. Zij moeten het spelen en zingen. Het moet soepel uit hun monden kunnen vloeien.”

…en het CLO concludeerde dat de Passie ‘geheel tegemoetkwam aan hun verwachtingen’.

Nelleke de Jong-van den Berg is freelance tekstschrijver en vertaler. Meer informatie over haar vindt u op haar website.