Geen categorieOverige

Christenen zijn geen Atlassen – door Frank G. Bosman

Messiaanse traditie vandaagOnderstaande tekst is in iets ingekorte vorm uitgesproken tijdens de discussieavond ‘Messiaanse traditie vandaag’ in de Nieuwe Liefde te Amsterdam op 7 november 2012. Frank Bosman is cultuurtheoloog en verbonden aan de Tilburg School of Catholic Theology. Zie www.goedgezelschap.eu. Onlangs verscheen bij Uitgeverij Meinema van zijn hand het boek God houdt wel van een geintje. Kleine theologie van de humor. In december verschijnt het Handboek Kerk en Social Media. Samen met Eric van den Berg vormt hij de redactie van dit boek.
De dichter-theoloog Huub Oosterhuis laat er in zijn pamflet Red hen die geen verweer hebben (Oosterhuis, 2012) geen enkele twijfel over bestaan waar volgens hem de wortel van het kwaad in onze wereld te zoeken is. ‘Het Neoliberale Economische Systeem, schepping van de Russisch-Amerikaanse filosofe en romanschrijfster Ayn Rand en de wiskundige-econoom Milton Friedman. Hun uitgangspunt is het eigenbelang. Rand verheerlijkt hebzucht en begeerte als grondslagen van een nieuwe wereld. Friedman betoogt dat de mens bestaat ter wille van zichzelf. Hij moet zich daarom ontworstelen aan het altruïstisch denk dat alleen maar schuldgevoelens oplevert.’

Het lijkt me een licht cynische, maar daarom niet minder scherpe samenvatting van de filosofieën van Rand en Friedman. In dit korte betoog richt ik me vooral op Rand, maar Friedmans theorieën echoën altijd op de achtergrond mee. Ayn Rand, geboren in 1905 in St.-Petersburg als Alissa Rosenbaum, van joodse komaf vluchtte 1925 voor de communistische terreur naar Amerika, volgens haar ‘het ultieme land van de vrijheid’. Deze excentrieke vrouw is vooral bekend geworden van haar filosofisch-utopische romans The Fountainhead (1943) en Atlas Shrugged (1957).

Het feit dat beide filosofische boeken verpakt zijn in goed geschreven romans hielp haar aan een enorme bekendheid en aan fantastische boekverkopen. In een groot onderzoek uit 1991 van de Library of Congress en de Book-of-the-Month Club noemden de ondervraagden Atlas Shrugged als het boek dat hen het meest had beïnvloed (ironisch genoeg) op de Bijbel na. (Heller, xii) Rands filosofie-in-romanvorm beïnvloedde het Amerikaanse economische leven in grote mate: de regeringen Reagan, Bush sr. en Bush jr. voerde haar kapitalistisch ideeën uit met de daverende economische crisis van dit moment als onvoorkoombaar gevolg.

De Amerikaanse voorzitter van de FED, Alan Greenspan, was één van haar eerst discipels en moest tijdens de hoorzitting van het Amerikaanse congres in oktober 2008 tot zijn eigen schok bekennen dat zijn op Rand gebaseerde ideeën ‘niet bleken te werken’. (Heller, 276) Maar ook Ron Paul, de intellectuele ‘godfather’ van de ultraconservatieve Tea Party en Paul Ryan, de running mate van presidentskandidaat Mitt Romney behoren tot haar overtuigde volgelingen.

Waar stond deze Rand nu eigenlijk voor? Oosterhuis vatte het al zo mooi samen, maar graag geef ik haar zelf het woord. Tijdens verkoopconferenties voorafgaande aan de verkoop van haar Atlas Shrugged vroeg een vertegenwoordiger haar om ‘op één been te vertellen wat haar filosofie inhield’, een nauwelijks verholen verwijzing naar het legendarische verhaal van Rabbi Hillel die – ook op één been – moest aangeven waar het in de Thora om ging. (Heller, 281) Hillel antwoordde: ‘Doe niet aan andere wat jij niet wilt dat anderen aan jou doen’. (Sjabbat 31a) Rand was niet voor een kleintje vervaart en zei: ‘Metafysica: objectieve realiteit. Epistemologie: rationaliteit. Ethiek: egoïsme. Politiek: kapitalisme.’ (Heller, 282)

Wat dat in de praktijk betekent, hebben we met onze eigen ogen kunnen zien de afgelopen jaren. Oosterhuis noemt dat in zijn pamflet ‘doodsverhoudingen: uitbuitingen en bonusculturen’. Casinokapitalisme, graaimanagers, bonusaftikkers, onmogelijk te betalen hypotheken, waardeloze financiële producten, virtueel geld, bubbles, we kennen het zo langzamerhand wel. Rands filosofisch-economisch systeem lijkt gewoon weg niet te werken. De filosoof Hans Achterhuis analyseert dat feilloos zijn boek De utopie van de markt (2008). Zijn belangrijkste verwijt aan het adres van Rand (en andere overigens) dat zij een utopie schetst, en dat de geschiedenis nu eenmaal leert dat utopieën gedoemd zijn te mislukken, of door te ontaarden in anarchie (zoals bij de financiële crisis op dit moment) of in dictaturen (zoals we konden zien aan het mislukte experiment van het communisme en het fascisme).

Voor Achterhuis was Rands ideale wereld echter al veel scherper en voor een veel groter publiek ontmaskerd. In 2007 bracht gameproducent 2K het spel Bioshock uit. Het spel wordt internationaal beschouwd als een van de beste spellen ooit en is overladen met de game-varianten van Oscars en BAFTA’s (waaronder meerdere keren best game van het jaar). In 2010 waren al 4 miljoen legale kopieën verkocht. In hun boek Digital Culture (2008) presenteren Glen Creeber en Royston Martin het spel als een case study op het gebied van games als artistiek medium.

Het spel BioShock is een literair-filosofisch experiment. De verhaallijn is gebaseerd op het fictieve stadje Galt’s Gulch uit Rands Atlas Shrugged, de plek waar alle ‘atlassen’ van Amerika – dat zijn de superzakenmensen, industriëlen en andere ‘bouwers’ van deze wereld – zich hebben teruggetrokken om de socialistische maatschappij van Amerika achter zich te laten en aan zichzelf te laten ondergaan. BioShock-bedenker Ken Levine bouwde in de onderzeese stad Rapture deze Randiaans-idealistische stad na om te zien wat er dan zou gebeuren. ‘What I tried to do, having read Ayn Rand, was to create Galt’s Gulch and stick real people in it.’ (The Guardian, 1-12-11)

Als je als speler van het spel de onderwaterstad Rapture betreedt, heeft het verval al intreden gedaan. Aangezien er in Rands ideale wereld geen overheid bestaat en al het menselijk verkeer kan worden overgelaten aan de wetten van de vrije markt, is in Rapture alles te koop: geweren kunnen in snoepautomaten worden gekocht, drugs zijn vrij te verkrijgen en prostitutie de gewoonste zaak van de wereld. Volgens Levine kan deze samenleving niet bestaan, omdat mensen nu eenmaal niet zo perfect kunnen zijn als Rand ze graag zou zien. De levend geworden utopie van Rand vervalt in een oorlog van allen tegen allen. De verwijzingen in het spel BioShock naar Atlas Shrugged en The Fountainhead zijn overduidelijk en te talrijk om op te noemen.

Te midden van deze puinhopen hoort de speler dat er gesmokkeld wordt in Rapture. Deze opmerking lijkt belachelijk: in Rands ideale wereld is geen overheid die iets kan verbieden, noch een organisatie die belasting of accijnzen heft, waardoor smokkelen lonend zou kunnen zijn. De speler begrijpt wel dat de smokkelaars bloederig worden vervolgd door de aanhangers van Rapture’s ‘leider’ Andrew Ryan (een nauwelijks verholen verwijzing naar Ayn Rand zelf). Waarom de smokkelaars vervolgd worden en wat ze dan smokkelen wordt pas heel laat duidelijk. Als de speler de ‘Smuggler’s Hide out’ betreedt, ziet hij een man opgehangen in een kruisvorm met daarboven het in bloed geschreven woord ‘smokkelaar’. In de open gevallen koffers voor zijn voeten liggen bijbels en crucifixen. De game legt verder niets uit, maar geeft louter deze visuele input en laat het aan de speler over zijn eigen conclusies te trekken.

De makers van BioShock gebruiken de christelijke religie om de kapitalistische utopie van Ayn Rand te bekritiseren. Als er één ding is, aldus de makers, dat zich absoluut en eeuwig niet verdraagt met Rands kapitalistisch egoïsme is het ’t altruïsme van het christendom. Christendom en superkapitalisme zijn elkaar absolute uitersten. En de door Andrew Ryan vervolgde zendelingen verworden tot postmoderne martelaren. Het lijkt alsof je de smokkelaars Oosterhuis’ program hoort echoën: ‘Breek me de doodsverhoudingen en keer je leven om naar solidariteit, kies voor een systeem waarin de woorden over gerechtigheid, volbracht kunnen worden, in politieke praktijk worden gebracht’. (Red hen)

Ik denk echter dat het christendom van BioShock iets anders bedoeld. Natuurlijk levert zij kritiek op Rands superkapitalisme, maar de smokkelaar-martelaren zetten daar geen eigen utopisch systeem tegenover. Als het christendom van BioShock dat zou doen, verwordt ze zelf tot een utopie die volgens Achterhuis wel tot ineenstorting moet leiden, van welke kleur of smaak ze ook is. Bovendien is het christendom in de afgelopen eeuwen ook vaak tot utopische hoogten gestegen met alle ellendige gevolgen van dien: gedwongen bekeringen, pogroms, heksenverbrandingen, kruistochten, de inquisitie, seksueel misbruik. De lijst is oneindig. En de verdediging dat het ‘de zonen van de kerk zijn en niet de kerk zelf’ is onhoudbaar als je niet wilt overgaan tot een onchristelijk dualisme. En verdedigen dat de christenen die zich aan deze zaken schuldig maken, geen echte christen zijn (want die doen dat niet), is hetzelfde als ontkennen dat de 9/11-kapers hun gruweldaden niet mede baseerden op hun geloofsvisie.

De koppeling tussen christendom en politiek is een hachelijk onderneming. Voor je het weet verbindt je je als gelovige met alle goede bedoelingen van de wereld aan een wereldse utopie die ontspoort in anarchie of dictatuur. Ook dat is iets dat het experiment van de bevrijdingstheologie ons geleerd heeft. De religie die in BioShock de kapitalistische utopie van Ayn Rand bekritiseert, positioneert zich niet als een alternatief pur sang, maar eerder als een eeuwig tegenover elk al te menselijke overtuiging het koninkrijk der hemelen in het hier en nu te kunnen scheppen. Wie denkt dat het koninkrijk mogelijk, maakbaar ja zelfs afdwingbaar zou zijn, is zelf een van Rands atlassen in Galt’s Gulch geworden.

Ik heb gezegd.

U kunt deze lezing ook beluisteren: