Monthly Archives: december 2011

Iedereen mag geloven wat hij of zij wil. Die vrijheid van godsdienst en levensovertuiging koesteren we in een open democratische samenleving. In zo’n samenleving mogen religie en levensovertuiging ook bekritiseerd worden. Maar je begeeft je op glad ijs als je vanuit kritiek op religie politiek gaat ingrijpen. Grondrechten zijn juist bedoeld om mensen tegen de overheid te beschermen.

Dit betoogt André Rouvoet in zijn bijdrage ‘Confronteren is iets anders dan verbieden’ in de bundel Breekpunt of bindmiddel. Religieus engagement in de civil society. Hier publiceren we met zijn toestemming het eerste deel van zijn artikel, morgen – donderdag 22 december – volgt deel 2.

Religiekritiek en godsdienstvrijheid
‘Spreken over godsdienstvrijheid is als het betreden van een smal, met prikkeldraad omzoomd pad. De gevoeligheden zijn groot. Je spreekt over andermans diepste overtuiging: boosheid ligt op de  loer en ergernissen hopen zich snel op.’ Zo begon de inmiddels ex-fractievoorzitter van GroenLinks, Femke Halsema, haar in deze bundel opgenomen toespraak. Geheel met mijn instemming zette zij in met de opmerking dat de vrijheid van godsdienst en levensovertuiging een individueel recht is dat bescherming verdient. Iedereen mag geloven wat hij of zij wil. Woorden die mij uit het hart gegrepen zijn. Het verdient waardering dat een politica van een zich bewust als seculier presenterende politieke partij dit recht op deze wijze markeert.
In het vervolg van haar betoog uitte Halsema de nodige kritiek op hoe binnen sommige religies – in het bijzonder de islam – met die godsdienstvrijheid wordt omgegaan. Zo sprak zij met compassie over moslimvrouwen die in de huiselijke kring vernederingen ondergaan en bijvoorbeeld over een 13-jarig moslimmeisje dat onder dwang bepaalde keuzes maakt. Deze gedrevenheid om dwang en vernedering tegen te gaan doet sympathiek aan. We moeten niet willen zwijgen over de zwarte kant van de islam. Grote delen van de islam hebben nog altijd onoverkomelijke bezwaren tegen de meest fundamentele politieke en religieuze vrijheden. Het islamitische verbod op geloofsafval is daar een voorbeeld van. En dat is geen constatering waar we ons bij neer mogen leggen; het vraagt om dialoog, debat en soms zelfs confrontatie.
Het past in een open en plurale democratische samenleving dat religies en levensovertuigingen bekritiseerd mogen worden: opvattingen en overtuigingen zijn niet boven kritiek verheven, ook niet als hun oorsprong religieus is. Religiekritiek is dus mogelijk. Discussie en kritiek komen overigens niet alleen ‘van buiten’, maar vinden – gelukkig – ook volop plaats binnen de verschillende geloofsgemeenschappen.

Religiekritiek ontspoort als zij de inspiratie vormt voor overheidshandelen
Hiermee is niet alles gezegd. Religiekritiek houdt niet altijd op bij kritiek op de religie zelf. Mijn moeite met wat zich onder de noemer van religiekritiek presenteert, is dat deze dikwijls in feite neerkomt op of in elk geval gepaard gaat met een ijveren voor bepaalde doelstellingen. Ook Halsema kwam daar niet los van: in haar toespraak werd duidelijk dat haar visie op de grondrechten is ingebed in haar strijd tegen wat in haar ogen moet worden beschouwd als ‘dwang en vernedering’. Die kanteling werd scherp gemarkeerd waar zij aangaf dat zij respecteert ‘dat mensen samen, in de uitleg van hun geloof, tot gedragsvoorschriften en leefregels komen, waaraan zij zich – in vrijheid, zeg ik met nadruk – willen houden’. Zij vindt het zelfs haar plicht deze fundamentele vrijheid van mensen te verdedigen. Maar dat betekent niet dat zij zich neerlegt bij die keuze. In de woorden van Halsema: vanuit de gedachte dat godsdienstvrijheid een individueel recht is, mag zij ‘er niet toe leiden dat gelovigen worden bekneld in hun levensstijl of in hun hoogstpersoonlijke wijze van geloven’.
Tal van gedragingen kunnen op die manier onder kritiek komen. De bekende hoofddoekjes natuurlijk. Maar wat dan te denken van het levensbeschouwelijk onderwijs? Of bijvoorbeeld het gegeven dat ouders hun kinderen meenemen naar de kerk? Worden zij zo niet al op jonge leeftijd geïndoctrineerd? En is dat niet in strijd met het recht om in vrijheid de keuze te maken voor of tegen een bepaalde religie of levensbeschouwing? Moeten kinderen daartegen niet worden beschermd? Er zouden meer voorbeelden te geven zijn.
De vraag moet gesteld worden of deze benadering zich wel verdraagt met het karakter van de in de Grondwet verankerde vrijheden. In elk geval liggen hier enkele zeer wezenlijke en principiële vragen. Die vragen hebben er in de kern allemaal mee te maken dat religiekritiek, of kritiek op andere levensbeschouwingen, vanzelfsprekend geoorloofd is en misschien vaak ook wel zeer nuttig, maar dat je je zacht gezegd op glad ijs begeeft wanneer je religiekritiek en overheidshandelen met elkaar verbindt. Continue reading →